پردنیزولون-چشمی چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف پردنیزولون-چشمی

پردنیزولون یک کورتیکواستروئید قوی با اثرات ضدالتهابی گسترده است که در چشم‌پزشکی برای کنترل پاسخ‌های ایمنی و کاهش آسیب‌های بافتی ناشی از التهاب به کار می‌رود.

موارد مصرف تایید شده
پردنیزولون چشمی برای مدیریت طیف وسیعی از شرایط التهابی بخش قدامی چشم که به استروئیدها پاسخ می‌دهند، تایید شده است:

۱. التهاب ملتحمه و قرنیه

• این دارو برای درمان التهاب‌های غیرعفونی ملتحمه و قرنیه که ناشی از عوامل حساسیت‌زا، مواد شیمیایی یا آسیب‌های فیزیکی هستند، تایید شده است.
• توضیح بالینی: پردنیزولون با مهار مهاجرت گلبول‌های سفید و کاهش نفوذپذیری مویرگ‌ها، ورم، قرمزی و درد را به سرعت کاهش می‌دهد. در موارد شدید حساسیت چشم که به داروهای ضدحساسیت معمولی پاسخ نمی‌دهند، این استروئید به عنوان درمان خط اول برای کنترل فاز حاد عمل می‌کند.

۲. التهاب بخش قدامی مجرای یووآ (یووئیت قدامی)

• درمان التهاب‌های مزمن یا حاد عنبیه و جسم مژگانی از کاربردهای اصلی این دارو است.
• توضیح بالینی: پردنیزولون چشمی به دلیل نفوذ پذیری بالا در زلالیه، در درمان یووئیت قدامی بسیار موثر است. این دارو از چسبندگی عنبیه به لنز جلوگیری کرده و خطر بروز دردهای شدید و از دست رفتن دید را کاهش می‌دهد. پایش فشار داخل چشم در این بیماران به دلیل مصرف طولانی‌مدت الزامی است.

۳. آسیب‌های ناشی از سوختگی‌های شیمیایی و حرارتی

• برای کاهش التهاب و جلوگیری از اسکار در قرنیه پس از سوختگی‌های سطحی تایید شده است.
• توضیح بالینی: مدیریت التهاب در مراحل اولیه سوختگی برای حفظ شفافیت قرنیه حیاتی است. پردنیزولون با مهار ساخت فیبروبلاست‌ها، احتمال ایجاد کدر شدن قرنیه را کاهش می‌دهد، اما باید با احتیاط مصرف شود تا باعث نازک شدن بیش از حد قرنیه نگردد.

۴. مدیریت التهاب پس از جراحی‌های چشم

• کنترل التهاب بعد از اعمال جراحی مانند کاتاراکت (آب مروارید) یا گلوکوم (آب سیاه).
• توضیح بالینی: استفاده از این دارو پس از جراحی، از بروز ورم لکه زرد شبکیه پیشگیری کرده و سرعت بهبودی بافت‌های جراحی شده را افزایش می‌دهد.

موارد مصرف خارج برچسب
در برخی شرایط بالینی، پزشکان از پردنیزولون چشمی بر اساس تجربه‌های بالینی موفق و شواهد علمی غیررسمی استفاده می‌کنند:

۱. ورم لکه زرد شبکیه ناشی از دیابت یا جراحی

• اگرچه قطره‌های چشمی نفوذ محدودی به بخش خلفی دارند، اما در برخی موارد به عنوان درمان کمکی به کار می‌روند.
• توضیح بالینی: در بیمارانی که امکان تزریق داخل چشمی ندارند یا التهاب‌های سطح قدامی همزمان دارند، دوزهای بالای قطره پردنیزولون ممکن است تا حدی به کاهش ورم در بخش‌های خلفی کمک کند، هرچند اثر آن کمتر از تزریقات مستقیم است.

۲. پیشگیری از پس زدن پیوند قرنیه

• استفاده از دوزهای نگهدارنده برای جلوگیری از واکنش ایمنی بدن علیه بافت پیوندی.
• توضیح بالینی: پردنیزولون با سرکوب سیستم ایمنی موضعی، شانس موفقیت پیوند قرنیه را به ویژه در ماه‌های اول پس از جراحی به طور چشمگیری افزایش می‌دهد. بسیاری از جراحان از این دارو به عنوان بخشی از پروتکل استاندارد پس از پیوند استفاده می‌کنند.

۳. بیماری خشکی چشم شدید همراه با التهاب

• در موارد خاصی که خشکی چشم منجر به آسیب‌های التهابی سطح قرنیه شده است.
• توضیح بالینی: در دوره‌های کوتاه (معمولاً یک تا دو هفته)، پردنیزولون برای شکستن چرخه التهاب در بیماران مبتلا به خشکی چشم شدید تجویز می‌شود تا سایر درمان‌ها مانند قطره‌های اشک مصنوعی یا داروهای تعدیل‌کننده ایمنی اثرگذاری بهتری داشته باشند.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پایش فشار داخل چشم: مصرف طولانی‌مدت (بیش از دو هفته) پردنیزولون چشمی در برخی بیماران منجر به افزایش فشار داخل چشم و بروز آب سیاه ناشی از استروئید می‌شود. سنجش فشار چشم در معاینات دوره‌ای الزامی است.
• خطر عفونت‌های ثانویه: استروئیدها می‌توانند علائم عفونت‌های قارچی یا ویروسی (مانند تبخال چشمی) را بپوشانند یا آن‌ها را تشدید کنند. پیش از تجویز، از عدم وجود عفونت فعال اطمینان حاصل کنید.
• تاخیر در ترمیم زخم: به دلیل مهار ساخت کلاژن، این دارو می‌تواند روند ترمیم زخم‌های عمیق قرنیه را طولانی کند.

مکانیسم اثر پردنیزولون-چشمی

پردنیزولون یک کورتیکواستروئید گلوکوکورتیکوئیدی مصنوعی است که اثرات ضدالتهابی آن چندین برابر قوی‌تر از هیدروکورتیزون است. عملکرد این دارو در سطح سلولی به شرح زیر است:

۱. مهار پاسخ‌های التهابی در سطح مولکولی

• پردنیزولون با عبور از غشای سلول به گیرنده‌های اختصاصی در سیتوپلاسم متصل می‌شود. این مجموعه وارد هسته شده و بیان ژن‌های مسئول تولید پروتئین‌های التهابی را مهار می‌کند. در مقابل، باعث افزایش تولید پروتئین‌های ضدالتهابی نظیر لیپوکورتین می‌شود. این پروتئین‌ها آنزیم فسفولیپاز آ ۲ را مهار کرده و در نتیجه از آزاد شدن اسید آراشیدونیک جلوگیری می‌کنند.

۲. کنترل واسطه‌های شیمیایی التهاب

• با مهار مسیر اسید آراشیدونیک، تولید پروستاگلاندین‌ها و لکوترین‌ها که مسئول بروز درد، ورم و قرمزی در بافت چشم هستند، متوقف می‌شود. این عمل باعث کاهش نفوذپذیری مویرگ‌ها و جلوگیری از نشت مایعات به فضای بین‌بافتی می‌شود.

۳. مهار پاسخ‌های ایمنی سلولی

• پردنیزولون باعث کاهش مهاجرت گلبول‌های سفید به محل التهاب شده و فعالیت سیستم لنفاوی را سرکوب می‌کند. همچنین از آزادسازی هیستامین و سایر واسطه‌های حساسیت‌زا از سلول‌های ماست‌سل جلوگیری کرده و پایداری غشای لیزوزوم‌های سلولی را افزایش می‌دهد تا از تخریب بافت‌های سالم توسط آنزیم‌های داخلی پیشگیری کند.

فارماکوکینتیک پردنیزولون-چشمی

۱. جذب و نفوذ بافتی

• پردنیزولون استات که به صورت سوسپانسیون عرضه می‌شود، نسبت به فرم سدیم فسفات دارای چربی‌دوستی بیشتری است که اجازه می‌دهد نفوذ بهتری به داخل قرنیه و زلالیه داشته باشد. پس از چکاندن قطره، دارو به سرعت در اپیتلیوم قرنیه نفوذ کرده و غلظت درمانی آن در زلالیه معمولاً ظرف ۳۰ تا ۶۰ دقیقه به حداکثر می‌رسد. وجود التهاب در چشم می‌تواند نفوذ دارو به بافت‌های عمقی‌تر را افزایش دهد.

۲. توزیع و پیوند پروتئینی

• بخش کوچکی از دارو که از طریق مجرای اشکی وارد بینی و سپس گردش خون سیستمیک می‌شود، به میزان بالایی به پروتئین‌های پلاسما متصل می‌گردد. توزیع اصلی دارو به صورت موضعی در بافت‌های قدامی چشم نظیر قرنیه، عنبیه و جسم مژگانی است. نفوذ این قطره به بخش‌های خلفی چشم مانند شبکیه و زجاجیه بسیار محدود است.

۳. متابولیسم

• متابولیسم اصلی پردنیزولون به صورت موضعی در بافت‌های چشم توسط آنزیم‌های موجود انجام می‌شود. بخشی از دارو که جذب سیستمیک شده است، در کبد متابولیزه شده و به مشتقات غیرفعال تبدیل می‌گردد.

۴. دفع

• دفع دارو و متابولیت‌های آن عمدتاً از طریق کلیه‌ها صورت می‌گیرد. نیمه‌عمر این دارو در زلالیه کوتاه است، به همین دلیل در موارد التهاب حاد، تکرار دوز در فواصل زمانی کوتاه (مثلاً هر یک یا دو ساعت) برای حفظ سطح درمانی ضروری است.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• تفاوت فرمولاسیون: پردنیزولون استات به دلیل پایداری بیشتر و نفوذ بهتر به اتاق قدامی، در درمان التهاب‌های داخل چشمی نظیر یووئیت بر فرم سدیم فسفات ارجحیت دارد.
• آموزش تکان دادن دارو: به دلیل فرم سوسپانسیون، حتماً به بیمار تاکید کنید که پیش از مصرف، بطری را به خوبی تکان دهد تا دوز دقیق دارو از قطره‌چکان خارج شود.
• انسداد مجرای اشکی: به بیمار بیاموزید که پس از چکاندن دارو، گوشه داخلی چشم را به مدت یک تا دو دقیقه فشار دهد تا جذب سیستمیک و عوارض جانبی احتمالی ناشی از آن کاهش یابد.

منع مصرف پردنیزولون-چشمی

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
پردنیزولون چشمی به عنوان یک استروئید قوی، در صورت وجود شرایط زیر می‌تواند منجر به تشدید بیماری یا آسیب‌های جبران‌ناپذیر گردد:

۱. عفونت‌های ویروسی چشم

• مصرف این دارو در اکثر بیماری‌های ویروسی قرنیه و ملتحمه، به ویژه التهاب قرنیه ناشی از ویروس تبخال (هرپس سیمپلکس) ممنوع است.
• تحلیل بالینی: استروئیدها با سرکوب پاسخ ایمنی موضعی، باعث تکثیر سریع ویروس و گسترش زخم‌های قرنیه می‌شوند که می‌تواند منجر به سوراخ شدن قرنیه و از دست رفتن بینایی گردد.

۲. عفونت‌های قارچی و مایکوباکتریایی

• در صورت وجود یا حتی شک به عفونت‌های قارچی چشم یا سل چشمی، مصرف پردنیزولون ممنوع است.
• تحلیل بالینی: کورتیکواستروئیدها محیط را برای رشد قارچ‌ها مستعد کرده و علائم عفونت را پنهان می‌کنند. در مواردی که زخم قرنیه به درمان‌های معمول پاسخ نمی‌دهد، باید احتمال عفونت قارچی ناشی از مصرف استروئید را مد نظر داشت.

۳. عفونت‌های باکتریایی حاد و درمان‌نشده

• استفاده از پردنیزولون در چشم‌های دارای ترشحات چرکین و عفونت حاد باکتریایی بدون پوشش آنتی‌بیوتیکی مناسب ممنوع است.
• تحلیل بالینی: استروئیدها توانایی بدن برای مبارزه با باکتری‌ها را کاهش داده و ممکن است عفونت سطحی را به یک عفونت عمقی و خطرناک تبدیل کنند.

۴. گلوکوم (آب سیاه) شدید

• در بیمارانی که دچار فشار داخل چشم بسیار بالا یا آسیب‌های پیشرفته عصب بینایی ناشی از آب سیاه هستند، مصرف این دارو باید با احتیاط فوق‌العاده زیاد یا به صورت ممنوع در نظر گرفته شود.
• تحلیل بالینی: پردنیزولون می‌تواند خروج مایع زلالیه را مختل کرده و باعث افزایش شدید فشار چشم شود.

۵. بیماری‌های ایجادکننده نازکی قرنیه و صلبیه

• در شرایطی که بافت‌های پوششی چشم دچار نازکی شدید شده‌اند.
• تحلیل بالینی: استروئیدها فرآیند ترمیم کلاژن را مهار کرده و خطر سوراخ شدن خودبه‌خودی کره چشم را افزایش می‌دهند.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
مدیریت درمان در دوران باروری نیازمند سنجش دقیق سود و زیان است:

۱. دوران بارداری

• وضعیت ایمنی: پردنیزولون چشمی در رده بارداری سی (C) قرار دارد.
• تحلیل بالینی: مطالعات حیوانی نشان‌دهنده اثرات سمی بر جنین در دوزهای بالا است. اگرچه جذب سیستمیک قطره چشمی ناچیز است، اما مصرف آن تنها در صورتی مجاز است که مزایای درمانی برای مادر، خطرات احتمالی برای جنین را توجیه کند. استفاده در سه ماهه اول بارداری نیاز به احتیاط بیشتری دارد.

۲. دوران شیردهی

• وضعیت انتقال: مشخص نیست که آیا دوزهای موضعی چشمی به مقدار قابل توجهی در شیر مادر ترشح می‌شوند یا خیر.
• تحلیل بالینی: با توجه به پتانسیل بروز عوارض جانبی در نوزاد، توصیه می‌شود در صورت لزوم مصرف، دوز دارو به حداقل کاهش یابد و بیمار روش انسداد مجرای اشکی را برای جلوگیری از جذب سیستمیک انجام دهد.

موارد منع مصرف در کودکان

۱. محدودیت‌های سنی و پایش

• ایمنی و اثربخشی این دارو در کودکان به طور کامل بررسی نشده است، اما در موارد ضروری تحت نظر متخصص قابل استفاده است.
• تحلیل بالینی: کودکان نسبت به بزرگسالان به مراتب حساس‌تر هستند و سریع‌تر دچار افزایش فشار داخل چشم ناشی از استروئید می‌شوند.
• خطر جدی: مصرف طولانی‌مدت در کودکان می‌تواند منجر به بروز آب مروارید زیرکپسولی پشتی و مهار احتمالی محور غدد فوق کلیوی در صورت جذب سیستمیک بالا شود. پایش مکرر فشار چشم در کودکان الزامی است.

نکات کلیدی مدیریت ریسک برای پزشک

• بررسی سابقه تبخال چشمی: پیش از تجویز، حتماً سابقه ابتلای بیمار به زخم‌های تبخالی قرنیه را چک کنید.
• انسداد مجرای اشکی: به بیماران، به ویژه مادران شیرده و کودکان، بیاموزید که گوشه داخلی چشم را پس از مصرف فشار دهند تا جذب عمومی دارو به حداقل برسد.
• قانون دو هفته: در صورت نیاز به مصرف بیش از ده روز، حتماً فشار داخل چشم را اندازه‌گیری کرده و قرنیه را از نظر شفافیت و عدم وجود عفونت ثانویه معاینه کنید.

عوارض جانبی پردنیزولون-چشمی

عوارض جانبی شایع و موضعی
این دسته از عوارض بلافاصله پس از مصرف یا در هفته‌های ابتدایی درمان مشاهده می‌شوند:

۱. تحریک موضعی و تاری دید

• شایع‌ترین عارضه گزارش شده، احساس سوزش یا گزش گذرا بلافاصله پس از چکاندن قطره است.
• میزان وقوع: بین ۵ تا ۱۵ درصد بیماران این حالت را تجربه می‌کنند. همچنین تاری دید موقت به دلیل غلظت سوسپانسیون دارو در همین بازه درصدی قرار دارد.

۲. احساس جسم خارجی و خشکی چشم

• برخی بیماران از احساس وجود شن در چشم یا خشکی مخاط شکایت دارند.
• میزان وقوع: حدود ۱ تا ۵ درصد موارد.

عوارض جدی و وابسته به زمان
این عوارض به دلیل پتانسیل آسیب به ساختار بینایی، نیازمند پایش دقیق توسط متخصص هستند:

۱. افزایش فشار داخل چشم

• این مهم‌ترین عارضه استروئیدهای موضعی است که می‌تواند منجر به آب سیاه شود.
• میزان وقوع: حدود ۳۰ درصد از جمعیت عمومی به عنوان پاسخ‌دهنده به استروئید شناخته می‌شوند که افزایش فشار متوسط را تجربه می‌کنند. اما افزایش فشار شدید و بالینی که نیاز به مداخله دارد در حدود ۵ تا ۶ درصد بیماران پس از مصرف طولانی‌مدت (بیش از دو هفته) دیده می‌شود. در بیماران مبتلا به آب سیاه زاویه باز، این نرخ به بالای ۹۰ درصد می‌رسد.

۲. تشکیل آب مروارید

• ایجاد کدورت در عدسی، به ویژه در بخش پشتی آن.
• میزان وقوع: در مصرف کوتاه مدت بسیار نادر است، اما در مصرف مزمن (بیش از یک سال) یا دوزهای بسیار بالا، در حدود ۱ تا ۳ درصد بیماران گزارش شده است. این عارضه در کودکان با سرعت بیشتری نسبت به بزرگسالان رخ می‌دهد.

۳. تأخیر در ترمیم زخم قرنیه

• مهار بازسازی سلول‌های پوششی قرنیه.
• میزان وقوع: در کمتر از ۱ درصد بیماران دیده می‌شود، اما در صورت وجود زخم‌های عمیق، خطر سوراخ شدن قرنیه به شدت افزایش می‌یابد.

۴. عفونت‌های ثانویه چشم

• کاهش ایمنی موضعی که راه را برای ورود عوامل بیماری‌زا باز می‌کند.
• عفونت‌های ویروسی و باکتریایی: حدود ۱ تا ۲ درصد موارد، به ویژه فعال شدن مجدد تبخال چشمی.
• عفونت‌های قارچی: کمتر از ۱ درصد، اما در مصرف طولانی مدت پس از جراحی یا آسیب‌های گیاهی به چشم، خطر آن به طور جدی افزایش می‌یابد.

عوارض سیستمیک (جذب عمومی)
اگرچه دارو به صورت موضعی مصرف می‌شود، اما جذب از طریق مجرای اشکی می‌تواند عوارض عمومی ایجاد کند:

• سرکوب غدد فوق کلیوی: این عارضه بسیار نادر است (کمتر از ۰.۱ درصد) و عمدتاً در نوزادان یا بزرگسالانی که دوزهای بسیار بالا را برای ماه‌ها مصرف کرده‌اند، دیده می‌شود.
• چشیدن طعم دارو: حدود ۱ تا ۳ درصد بیماران به دلیل ورود قطره به مجرای بینی و گلو، طعم تلخی را گزارش می‌کنند.

تداخلات دارویی پردنیزولون-چشمی

تداخلات دارویی مهم

اگرچه پردنیزولون چشمی به صورت موضعی مصرف می‌شود، اما جذب سیستمیک آن از طریق مخاط چشم و مجرای اشکی می‌تواند منجر به تداخلات دارویی مهمی شود، به ویژه زمانی که دوزهای بالا یا طولانی‌مدت تجویز می‌گردد:

۱. داروهای ضد آب سیاه (گلوکوم)

• داروهایی مانند تیمولول، لاتانوپروست و بیماتوپروست.
• نوع تداخل: پردنیزولون به دلیل خاصیت کورتیکواستروئیدی، فشار داخل چشم را افزایش می‌دهد. این عمل مستقیماً با اثر درمانی داروهای ضد آب سیاه مقابله کرده و کارایی آن‌ها را کاهش می‌دهد.
• مدیریت: در صورت مصرف همزمان، فشار داخل چشم باید به صورت هفتگی پایش شود و در صورت نیاز، دوز داروهای کاهنده فشار تنظیم گردد.

۲. داروهای ضد دیابت

• داروهایی مانند متفورمین، گلی‌بنکلامید و انسولین.
• نوع تداخل: استروئیدها حتی در مصرف موضعی می‌توانند سطح قند خون را افزایش دهند. این موضوع باعث کاهش اثربخشی داروهای کنترل دیابت می‌شود.
• مدیریت: در بیماران دیابتی که از دوزهای بالای پردنیزولون چشمی استفاده می‌کنند، پایش منظم قند خون ضروری است.

۳. داروهای مهارکننده آنزیم‌های کبدی

• داروهایی مانند ریتوناویر و کوبیسیستات.
• نوع تداخل: این داروهای ضد ویروسی متابولیسم کورتیکواستروئیدها را مهار می‌کنند. مصرف همزمان می‌تواند جذب سیستمیک پردنیزولون چشمی را به شدت افزایش داده و منجر به بروز عوارضی مانند سندرم کوشینگ یا سرکوب غدد فوق کلیوی شود.

۴. سایر استروئیدهای سیستمیک یا موضعی

• داروهایی مانند دگزامتاسون، هیدروکورتیزون یا پردنیزولون خوراکی.
• نوع تداخل: تجمع اثرات استروئیدی باعث افزایش خطر عوارض جانبی سیستمیک و چشمی (مانند آب مروارید و آب سیاه) می‌شود.

۵. داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی چشمی

• داروهایی مانند دیکلوفناک چشمی یا برومفنک.
• نوع تداخل: مصرف همزمان این قطره‌ها با پردنیزولون چشمی ممکن است روند ترمیم قرنیه را به شدت به تاخیر اندازد و خطر سوراخ شدن قرنیه را در بیماران حساس افزایش دهد.

تداخل با غذا و مواد خوراکی

• تاثیر مواد غذایی: به دلیل ماهیت مصرف موضعی این دارو در کیسه ملتحمه، مواد غذایی تداخل مستقیم و شناخته شده‌ای با جذب یا عملکرد پردنیزولون چشمی ندارند.
• الکل: مصرف الکل همزمان با درمان استروئیدی می‌تواند خطر بروز تحریکات گوارشی (در صورت جذب سیستمیک) و ضعف سیستم ایمنی را افزایش دهد، هرچند این تداخل در مصرف چشمی بسیار ضعیف است.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی

• تست فشار داخل چشم: این دارو نتیجه آزمایش فشار چشم را تغییر می‌دهد. افزایش فشار ناشی از استروئید می‌تواند به اشتباه به عنوان شکست درمان در بیماران مبتلا به آب سیاه تعبیر شود.
• آزمایش قند خون: در صورت جذب سیستمیک قابل توجه، ممکن است نتایج آزمایش قند خون ناشتا و هموگلوبین ای وان سی افزایش یابند.
• شمارش سلول‌های خون: کورتیکواستروئیدها می‌توانند باعث افزایش کاذب تعداد گلبول‌های سفید خون و کاهش تعداد لنفوسیت‌ها و ائوزینوفیل‌ها در نتایج آزمایش خون شوند.
• آزمایش عملکرد غدد فوق کلیوی: در مصرف طولانی‌مدت و دوزهای بالا، ممکن است سطح کورتیزول پلاسما در آزمایش‌های آزمایشگاهی کاهش یابد که نشان‌دهنده سرکوب فعالیت طبیعی غدد فوق کلیوی است.

هشدار ها پردنیزولون-چشمی

هشدارهای کامل و جامع کاربردی برای پزشکان
استفاده از پردنیزولون موضعی در چشم مستلزم توجه به هشدارهای زیر جهت حفظ سلامت بینایی بیمار است:

۱. افزایش فشار داخل چشم و گلوکوم

• استفاده طولانی‌مدت از این قطره (معمولاً بیش از دو هفته) می‌تواند منجر به افزایش فشار داخل چشم شود. این پدیده در بیماران دارای سابقه خانوادگی آب سیاه، افراد مبتلا به دیابت و کودکان با شدت بیشتری رخ می‌دهد.
• نکته کاربردی: در صورت نیاز به درمان بیش از ده روز، فشار داخل چشم باید به صورت دوره‌ای توسط تونومتری اندازه‌گیری شود. آسیب به عصب بینایی و نقص در میدان بینایی ناشی از استروئید ممکن است غیرقابل بازگشت باشد.

۲. تشکیل کاتاراکت زیرکپسولی

• مصرف مزمن استروئیدهای چشمی یکی از عوامل اصلی ایجاد آب مروارید در بخش پشتی لنز است.
• نکته کاربردی: بیماران باید از نظر کاهش شفافیت عدسی و تغییر در حدت بینایی تحت معاینه با لامپ شکاف‌دار قرار گیرند. این عارضه حتی پس از قطع دارو نیز ممکن است به پیشرفت خود ادامه دهد.

۳. پوشش عفونت‌های چشمی و تاخیر در ترمیم

• استروئیدها علائم عفونت‌های باکتریایی، قارچی و ویروسی را مخفی می‌کنند و با مهار فعالیت سلول‌های ترمیمی، سرعت بهبود زخم‌های قرنیه را کاهش می‌دهند.
• نکته کاربردی: در بیماری‌هایی که باعث نازک شدن قرنیه یا صلبیه می‌شوند، استفاده از استروئید خطر سوراخ شدن کره چشم را به همراه دارد. هرگز بدون معاینه دقیق و اطمینان از عدم وجود عفونت فعال، این دارو را تجویز نکنید.

۴. خطر عفونت‌های قارچی قرنیه

• در مصرف طولانی‌مدت، احتمال هجوم قارچ‌ها به بافت قرنیه افزایش می‌یابد.
• نکته کاربردی: در هر بیمار مبتلا به زخم قرنیه که تحت درمان با استروئید است و به درمان پاسخ نمی‌دهد، باید به تهاجم قارچی شک کرد.

۵. پدیده بازگشت التهاب

• قطع ناگهانی دارو پس از مصرف طولانی‌مدت می‌تواند منجر به بازگشت شدیدتر التهاب اولیه شود.
• نکته کاربردی: دوز دارو باید به تدریج و طبق یک برنامه زمان‌بندی مشخص کاهش یابد تا از شعله‌ور شدن مجدد بیماری جلوگیری شود.

مسمومیت (اوردوز) و مدیریت درمانی
اوردوز با قطره چشمی پردنیزولون به دو صورت موضعی و بلع اتفاقی تقسیم می‌شود. با توجه به حجم کم قطره‌چکان‌ها، مسمومیت حاد و کشنده بسیار نادر است.

۱. مسمومیت موضعی (داخل چشم)

• استفاده بیش از حد دوز در روز یا ریختن تعداد قطره‌های زیاد در چشم.
• علائم: قرمزی شدید، سوزش، ریزش اشک و افزایش ناگهانی فشار چشم.
• درمان: چشم باید بلافاصله با مقادیر فراوان آب ولرم یا سرم فیزیولوژی شستشو داده شود. در صورت بروز درد شدید، فشار چشم باید توسط پزشک چک شود.

۲. بلع اتفاقی (به ویژه در کودکان)

• اگر محتویات بطری به اشتباه توسط کودک بلعیده شود.
• علائم: دوز موجود در یک بطری قطره چشمی معمولاً برای ایجاد مسمومیت سیستمیک حاد در بزرگسالان کافی نیست، اما در کودکان ممکن است باعث ناراحتی معده یا لرزش خفیف شود.
• درمان: نوشاندن مقداری آب برای رقیق کردن دارو در معده کفایت می‌کند. به دلیل جذب ناچیز گوارشی در یک نوبت مصرف، اقدامات تهاجمی مانند شستشوی معده معمولاً نیاز نیست، مگر اینکه حجم بسیار بالایی بلعیده شده باشد.

۳. پایش در موارد مصرف مفرط مزمن

• اگر بیمار به صورت خودسرانه ماه‌ها از دارو استفاده کرده باشد، خطر سرکوب محور غدد فوق کلیوی (به ویژه در نوزادان) وجود دارد. در این شرایط، بررسی سطح هورمون‌های کورتیزول پلاسما توصیه می‌شود.

توصیه های دارویی پردنیزولون-چشمی

توصیه‌های دارویی جهت ارائه به بیمار
آموزش صحیح بیمار برای استفاده از قطره‌های استروئیدی جهت جلوگیری از عوارض سیستمیک و موضعی حیاتی است:

۱. تکنیک صحیح تکان دادن دارو

• به بیمار توضیح دهید که این دارو به صورت سوسپانسیون است، یعنی ذرات دارو در مایع معلق هستند. بنابراین، حتماً باید قبل از هر بار مصرف، بطری را به خوبی (حداقل ۱۰ ثانیه) تکان دهد. در غیر این صورت، دوز دارو در قطرات ابتدایی بسیار کم و در قطرات انتهایی بطری بسیار غلیظ و خطرناک خواهد بود.

۲. روش صحیح چکاندن و جلوگیری از جذب سیستمیک

• بیمار باید پس از چکاندن قطره در حفره پلک پایین، چشم را ببندد و با انگشت تمیز گوشه داخلی چشم (محل مجرای اشکی) را به مدت ۱ تا ۲ دقیقه فشار دهد. این کار مانع از ورود دارو به بینی و گلو شده و جذب خون شدن دارو و عوارض عمومی آن را به حداقل می‌رساند.

۳. رعایت بهداشت و جلوگیری از آلودگی

• تاکید کنید که نوک قطره‌چکان نباید با سطح چشم، پلک، مژه یا هر سطح دیگری تماس پیدا کند. آلودگی نوک ظرف می‌تواند منجر به عفونت‌های شدید چشمی شود که در حضور استروئید به سرعت گسترش می‌یابند.

۴. استفاده از لنزهای تماسی

• بیمار باید در طول دوره درمان با این دارو از زدن لنز تماسی خودداری کند، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد. مواد نگهدارنده موجود در قطره می‌تواند جذب لنز شده و باعث تحریک چشم شود.

۵. عدم قطع خودسرانه دارو

• به بیمار هشدار دهید که حتی در صورت بهبودی سریع علائم، نباید دارو را ناگهانی قطع کند. قطع ناگهانی استروئید می‌تواند باعث بازگشت شدیدتر التهاب شود.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت بالینی پردنیزولون چشمی نیازمند پایش دقیق و استراتژی‌های کاهش دوز برای حفظ سلامت ساختاری چشم است:

۱. پایش مستمر فشار داخل چشم

• پردنیزولون یکی از قوی‌ترین استروئیدها در افزایش فشار داخل چشم است. در هر ویزیت مجدد، فشار چشم بیمار را اندازه‌گیری کنید. اگر بیمار بیش از ۱۰ روز از دارو استفاده می‌کند، پایش فشار برای جلوگیری از آسیب به عصب بینایی الزامی است.

۲. استراتژی کاهش تدریجی دوز

• برای جلوگیری از پدیده بازگشت التهاب، دوز دارو را به آرامی کاهش دهید. برای مثال، اگر دارو ۴ بار در روز تجویز شده، آن را به ۳ بار، سپس ۲ بار و در نهایت ۱ بار در روز کاهش داده و سپس قطع کنید. هر مرحله کاهش می‌تواند بین ۳ تا ۷ روز طول بکشد.

۳. معاینه قرنیه و عدسی

• در مصرف طولانی‌مدت، بیمار را با دستگاه اسلیت‌لمپ از نظر شفافیت قرنیه (عدم وجود عفونت قارچی یا هرپسی مخفی) و همچنین بروز کدورت در عدسی (آب‌مروارید زیرکپسولی پشتی) معاینه کنید. استروئیدها می‌توانند ترمیم زخم قرنیه را به تاخیر اندازند.

۴. انتخاب بین استات و سدیم‌فسفات

• توجه داشته باشید که فرم استات به دلیل چربی‌دوست بودن، نفوذ بسیار بهتری به اتاق قدامی چشم دارد و برای التهاب‌های عمقی‌تر نظیر یووئیت ارجح است. فرم سدیم‌فسفات نفوذ کمتری داشته و بیشتر برای التهاب‌های سطح ملتحمه و قرنیه مناسب است.

۵. احتیاط در بیماران خاص

• در بیماران مبتلا به دیابت، کودکان و افراد دارای سابقه خانوادگی آب‌سیاه، حساسیت به استروئید و افزایش فشار چشم با شدت و سرعت بیشتری رخ می‌دهد. در این گروه از بیماران، استفاده از استروئیدهای ملایم‌تر یا پایش با فواصل کوتاه‌تر توصیه می‌شود.​​​​​​​