توبرامایسین + دگزامتازون چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف

موارد مصرف تایید شده
ترکیب ثابت توبرامایسین (به عنوان یک آنتی‌بیوتیک آمینوگلیکوزیدی) و دگزامتازون (به عنوان یک کورتیکواستروئید قوی) برای شرایطی طراحی شده است که خطر عفونت باکتریایی سطحی چشم وجود دارد یا احتمال حضور باکتری‌های حساس در مقادیر خطرناک بالا است.

التهاب ملتحمه و قرنیه پاسخ‌دهنده به استروئید

• این دارو برای درمان شرایط التهابی پلک و ملتحمه، قرنیه و بخش قدامی کره چشم که در آن‌ها استفاده از کورتیکواستروئید برای کاهش ادم و التهاب پذیرفته شده است، تجویز می‌شود.
• توضیح بالینی: در مواردی که التهاب با خطر عفونت باکتریایی همراه است، این ترکیب دوگانه عمل می‌کند. دگزامتازون پاسخ التهابی به عوامل مکانیکی، شیمیایی یا ایمونولوژیک را سرکوب کرده و از تخریب بافتی جلوگیری می‌کند، در حالی که توبرامایسین پوشش ضدباکتریایی علیه پاتوژن‌های شایع مانند استافیلوکوک اورئوس و سودوموناس آئروژینوزا ایجاد می‌کند.

یووئیت قدامی مزمن

• برای مدیریت التهاب در بخش‌های جلویی چشم که ماهیت مزمن دارند و نیاز به کنترل همزمان فلور باکتریایی دارند.
• توضیح بالینی: استروئید موجود در این ترکیب باعث پایداری غشای سلولی و مهار آزادسازی واسطه‌های التهابی می‌شود. این اثر در کنار آنتی‌بیوتیک، از بروز عفونت‌های ثانویه در طی دوره درمان طولانی‌مدت با کورتون جلوگیری می‌کند.

آسیب‌های قرنیه ناشی از سوختگی‌های شیمیایی، تابشی یا حرارتی

• در مواردی که سد دفاعی قرنیه آسیب دیده و احتمال نفوذ باکتری‌ها به استروما وجود دارد.
• توضیح بالینی: استفاده از این ترکیب در مراحل اولیه پس از سوختگی به کاهش نفوذ لکوسیت‌ها و مهار رگ‌زایی غیرطبیعی کمک کرده و همزمان امنیت ضدباکتریایی لازم را فراهم می‌آورد.

مدیریت پس از جراحی‌های چشمی

• استفاده پس از جراحی‌هایی مانند آب مروارید یا جراحی‌های انکساری برای کنترل التهاب جراحی و پیشگیری از اندوفتالمیت یا عفونت‌های سطح بخیه.
• توضیح بالینی: این ترکیب به طور موثری التهاب پس از عمل را کاهش داده و دوره بهبودی را کوتاه می‌کند. پزشک باید توجه داشته باشد که مصرف طولانی‌مدت می‌تواند منجر به تاخیر در ترمیم اپیتلیوم قرنیه شود.

موارد مصرف خارج برچسب و کاربردهای بالینی
در برخی شرایط بالینی، بر اساس تجربه متخصصان و مطالعات موردی، این ترکیب در موارد زیر نیز به کار می‌رود:

بلفاریت شدید و التهاب حاشیه پلک

• در مواردی که بلفاریت با واکنش‌های پاپیلاری شدید یا درگیری قرنیه همراه است.
• توضیح بالینی: توبرامایسین کلونیزاسیون باکتریایی در لبه پلک را کاهش داده و دگزامتازون تحریک و قرمزی ناشی از سموم باکتریایی را مهار می‌کند. این رویکرد به ویژه در بلفاروسبوره که با التهاب شدید همراه است کاربرد دارد.

کراتیت حاشیه‌ای استافیلوکوکی

• واکنش‌های ایمنی قرنیه به آنتی‌ژن‌های باکتریایی که به صورت ارتشاح در حاشیه قرنیه تظاهر می‌یابد.
• توضیح بالینی: از آنجایی که این وضعیت یک پاسخ بیش‌حساسیتی به باکتری است، جزء استروئیدی دارو برای خاموش کردن پاسخ ایمنی حیاتی است و جزء آنتی‌بیوتیکی بار باکتریایی محرک را از بین می‌برد.

پیش‌درمانی قبل از جراحی

• در موارد مشکوک به آلودگی در بیمارانی که دچار انسداد مجرای اشکی یا شرایطی هستند که بار باکتریایی سطح چشم بالا است و نیاز به جراحی فوری دارند.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پایش فشار داخل چشمی: استفاده بیش از ۱۰ روز از این ترکیب نیازمند اندازه‌گیری منظم فشار داخل چشم است، زیرا دگزامتازون می‌تواند منجر به افزایش فشار و آسیب به عصب بینایی شود.
• خطر عفونت‌های قارچی: مصرف طولانی‌مدت استروئیدها می‌تواند زمینه را برای تهاجم قارچی به قرنیه فراهم کند. در صورت عدم بهبود زخم قرنیه پس از درمان، باید به تهاجم قارچی مشکوک شد.
• تداخل با لنزهای تماسی: ماده نگهدارنده موجود در بسیاری از فرمولاسیون‌ها (بنزالکونیوم کلراید) می‌تواند توسط لنزهای نرم جذب شود. به بیمار توصیه کنید لنزها را خارج کرده و حداقل ۱۵ دقیقه بعد از مصرف دارو مجدداً استفاده کند.

مکانیسم اثر

ترکیب توبرامایسین و دگزامتازون با بهره‌گیری از دو مسیر متفاوت، همزمان با عوامل عفونی مبارزه کرده و پاسخ‌های التهابی میزبان را کنترل می‌کند:

۱. مکانیسم عمل توبرامایسین

• توبرامایسین یک آنتی‌بیوتیک از خانواده آمینوگلیکوزیدها است که بر روی طیف گسترده‌ای از باکتری‌های بیماری‌زای چشم اثر می‌گذارد.
• مهار سنتز پروتئین: این ماده به صورت برگشت‌ناپذیر به واحد کوچکتر ریبوزوم باکتری متصل می‌شود. این اتصال باعث خوانش اشتباه کدهای ژنتیکی و در نهایت توقف تولید پروتئین‌های حیاتی برای بقای باکتری می‌شود.
• خاصیت باکتری‌کشی: برخلاف برخی آنتی‌بیوتیک‌ها که فقط رشد را متوقف می‌کنند، توبرامایسین باعث مرگ مستقیم سلول باکتری می‌شود. این ماده به ویژه بر روی باکتری‌های گرم منفی مانند سودوموناس آئروژینوزا و برخی باکتری‌های گرم مثبت مانند استافیلوکوک‌ها بسیار موثر است.

۲. مکانیسم عمل دگزامتازون

• دگزامتازون یک کورتیکواستروئید سنتزی قوی است که پاسخ‌های التهابی را در سطح سلولی مهار می‌کند.
• مهار واسطه‌های التهابی: این ماده با نفوذ به درون سلول‌ها، تولید موادی که باعث تورم، قرمزی و درد می‌شوند (مانند پروستاگلاندین‌ها و لکوترین‌ها) را مهار می‌کند.
• پایداری عروقی: دگزامتازون باعث کاهش نفوذپذیری مویرگ‌ها و مهار مهاجرت گلبول‌های سفید به محل آسیب دیده می‌شود که نتیجه آن کاهش سریع ادم و ترشحات چشمی است.
• سرکوب پاسخ ایمنی: با مهار تکثیر سلول‌های دفاعی، از تخریب بافت‌های حساس چشم در اثر واکنش‌های ایمنی شدید جلوگیری می‌کند.

فارماکوکینتیک

۱. جذب بافتی

• دگزامتازون: استروئیدها به دلیل ساختار چربی‌دوست، به خوبی از لایه‌های مختلف قرنیه عبور کرده و به زلالیه (مایع جلوی چشم) می‌رسند. در صورت وجود التهاب یا آسیب در سطح قرنیه، میزان جذب و نفوذ دگزامتازون به مراتب افزایش می‌یابد.
• توبرامایسین: جذب این آنتی‌بیوتیک از طریق قرنیه سالم محدود است، اما در صورت وجود زخم یا آسیب‌های اپیتلیال، به راحتی به لایه‌های عمقی‌تر نفوذ می‌کند. پس از مصرف موضعی، غلظت درمانی مناسبی در اشک و سطح ملتحمه ایجاد می‌شود.

۲. توزیع و پایداری در چشم

• پس از چکاندن قطره یا مصرف پماد، هر دو ماده در مایع اشکی پخش می‌شوند. استفاده از فرم‌های سوسپانسیون یا پماد باعث افزایش زمان تماس دارو با سطح چشم شده و دوره اثرگذاری را طولانی‌تر می‌کند. میزان ورود این مواد به گردش خون سیستیمک از طریق مجرای اشکی-بینی بسیار ناچیز است، اما در صورت جذب، همان مسیرهای متابولیک کبد و کلیه را طی می‌کنند.

۳. متابولیسم و دفع

• مواد جذب شده در بافت‌های چشم به تدریج توسط آنزیم‌های موجود در زلالیه و سایر بافت‌ها متابولیزه می‌شوند. بخش عمده دارو که جذب نشده است، از طریق جریان طبیعی اشک و تخلیه از راه مجرای اشکی دفع می‌گردد. نیمه‌عمر دگزامتازون در زلالیه حدود ۳ ساعت برآورد می‌شود.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی

• نفوذپذیری در التهاب: پزشک باید مد نظر داشته باشد که در چشم‌های به شدت ملتهب، جذب سیستمیک دارو ممکن است کمی بیشتر از حالت عادی باشد، هرچند که همچنان در سطح پایین باقی می‌ماند.
• اثر تجمعی: به دلیل نفوذ خوب دگزامتازون به اتاق قدامی، مصرف مکرر و طولانی‌مدت می‌تواند باعث تجمع اثر و افزایش فشار داخل چشمی شود.
• توالی مصرف: در صورت استفاده همزمان با سایر قطره‌ها، باید حداقل ۵ تا ۱۰ دقیقه فاصله رعایت شود تا مکانیسم جذب و شستشوی طبیعی اشک مختل نگردد.

منع مصرف

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
ترکیب توبرامایسین و دگزامتازون در شرایطی که کورتیکواستروئیدها می‌توانند سیر بیماری را وخیم‌تر کرده یا تشخیص را مختل کنند، منع مصرف مطلق یا احتیاط شدید دارد:

۱. عفونت‌های ویروسی قرنیه و ملتحمه

• استفاده از این دارو در موارد کراتیت ناشی از ویروس هرپس سیمپلکس (تبخال چشمی)، آبله مرغان و سایر بیماری‌های ویروسی چشم ممنوع است.
• تحلیل بالینی: دگزامتازون موجود در این ترکیب باعث تضعیف پاسخ ایمنی موضعی شده و می‌تواند منجر به تکثیر سریع ویروس، ایجاد زخم‌های جغرافیایی در قرنیه و در نهایت سوراخ شدن کره چشم شود.

۲. عفونت‌های قارچی چشم

• در صورت وجود یا شک به عفونت‌های قارچی در هر یک از ساختارهای چشم، مصرف این دارو ممنوع است.
• تحلیل بالینی: کورتیکواستروئیدها محیط را برای رشد قارچ‌ها مستعدتر می‌کنند. در زخم‌های قرنیه که پس از درمان طولانی با استروئید بهبود نمی‌یابند، همیشه باید به تهاجم قارچی شک کرد.

۳. عفونت‌های مایکوباکتریایی

• بیماری‌هایی مانند سل چشمی از موارد منع مصرف این ترکیب هستند.

۴. مرحله حاد بیماری‌های چرکی درمان نشده

• در عفونت‌های شدید باکتریایی که با خروج چرک همراه است، استروئیدها ممکن است علائم عفونت را ماسکه کرده یا آن را تقویت کنند.

۵. حساسیت مفرط

• سابقه حساسیت جدی به توبرامایسین، سایر آمینوگلیکوزیدها یا دگزامتازون و ترکیبات جانبی دارو.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
مدیریت درمان در زنان در سنین باروری نیازمند ارزیابی دقیق سود به زیان است:

۱. دوران بارداری

• وضعیت ایمنی: این دارو در رده‌بندی ایمنی بارداری در گروه سی قرار دارد.
• تحلیل بالینی: مطالعات حیوانی نشان داده است که دوزهای بالای کورتیکواستروئیدهای چشمی می‌تواند باعث ایجاد شکاف کام یا نقص‌های جنینی شود. اگرچه جذب سیستمیک پس از مصرف موضعی چشم ناچیز است، اما این دارو تنها در صورتی باید تجویز شود که سود بالقوه برای مادر، خطرات احتمالی برای جنین را توجیه کند.

۲. دوران شیردهی

• وضعیت انتقال: مشخص نیست که آیا دوزهای موضعی این ترکیب به مقدار قابل توجه در شیر مادر ترشح می‌شوند یا خیر.
• تحلیل بالینی: به دلیل احتمال بروز عوارض جانبی جدی در نوزاد، توصیه می‌شود یا مصرف دارو قطع گردد و یا شیردهی در طول دوره درمان متوقف شود. پزشک باید اهمیت دارو برای مادر را در این تصمیم‌گیری لحاظ کند.

موارد منع مصرف در کودکان

۱. محدودیت‌های سنی و ایمنی

• ایمنی و اثربخشی این ترکیب در نوزادان و کودکان زیر ۲ سال به طور کامل به اثبات نرسیده است.
• تحلیل بالینی: در کودکان، پایش فشار داخل چشم به مراتب حیاتی‌تر است؛ زیرا پاسخ افزایش فشار چشم به استروئیدها در کودکان سریع‌تر و شدیدتر از بزرگسالان رخ می‌دهد.

۲. خطر جذب سیستمیک

• در کودکان کم‌سن، به دلیل کوچک بودن مجاری اشکی و حجم کم خون، پتانسیل جذب سیستمیک استروئید و سرکوب غده فوق‌کلیوی (در مصرف‌های بسیار مکرر) بیشتر از بزرگسالان است.

توصیه‌های مدیریتی برای پزشک

• انسداد مجرای اشکی: به بیمار آموزش دهید پس از چکاندن قطره، گوشه داخلی چشم را به مدت یک تا دو دقیقه فشار دهد. این تکنیک جذب سیستمیک دارو را کاهش داده و ایمنی مصرف در بارداری و کودکان را افزایش می‌دهد.
• پایش فشار چشم: در تمامی بیماران، به ویژه کودکان و افراد دارای سابقه گلوکوم، در صورت مصرف بیش از ده روز، فشار داخل چشمی باید به طور منظم اندازه گیری شود.
• بنزالکونیوم کلراید: توجه داشته باشید که این ماده نگهدارنده در قطره‌ها می‌تواند باعث تحریک چشم شده و توسط لنزهای تماسی نرم جذب شود.

عوارض جانبی

عوارض جانبی شایع (وقوع در ۱ تا ۱۰ درصد بیماران)
این عوارض معمولاً موضعی بوده و در مراحل اولیه درمان مشاهده می‌شوند:

۱. تحریک و ناراحتی موضعی چشم

• شایع‌ترین عوارض گزارش شده شامل سوزش، خارش و قرمزی ملتحمه است که در حدود ۴ تا ۶ درصد بیماران رخ می‌دهد. این واکنش‌ها اغلب به دلیل حساسیت به جزء آنتی‌بیوتیکی یا مواد نگهدارنده موجود در قطره ایجاد می‌شوند.

۲. ورم و التهاب پلک

• ادم پلک و التهاب حاشیه پلک در حدود ۱ تا ۳ درصد از مصرف‌کنندگان مشاهده شده است.

۳. افزایش فشار داخل چشمی

• بالا رفتن فشار چشم یکی از مهم‌ترین عوارض جزء دگزامتازون است. در مطالعات بالینی، افزایش فشار داخل چشمی در حدود ۱ تا ۵ درصد بیماران (بسته به مدت زمان مصرف) گزارش شده است. این عارضه در صورت تداوم درمان بیش از یک هفته شیوع بیشتری می‌یابد.

عوارض جانبی غیرشایع (وقوع در کمتر از ۱ درصد بیماران)
این موارد اگرچه با درصد پایینی رخ می‌دهند، اما از نظر بالینی برای پزشک حائز اهمیت هستند:

۱. عوارض قرنیه‌ای

• التهاب سطحی قرنیه و کراتیت نقطه‌ای در حدود ۰.۵ درصد موارد گزارش شده است. همچنین تاخیر در ترمیم زخم‌های سطحی قرنیه به دلیل اثر مهارکنندگی دگزامتازون بر بازسازی سلولی ممکن است رخ دهد.

۲. تاری دید و حساسیت به نور

• اختلالات بینایی گذرا و ترس از نور در حدود ۰.۱ تا ۰.۹ درصد بیماران مشاهده شده است که معمولاً بلافاصله پس از چکاندن دارو رخ داده و سریع برطرف می‌شود.

۳. واکنش‌های حساسیت سیستمیک

• واکنش‌های آلرژیک جدی و سیستمیک ناشی از جذب توبرامایسین بسیار نادر بوده و در کمتر از ۰.۱ درصد موارد گزارش شده است.

عوارض ناشی از مصرف طولانی‌مدت
در صورت مصرف دارو برای دوره‌های طولانی (بیش از ۲ تا ۳ هفته)، فراوانی و شدت عوارض زیر به شدت تغییر می‌کند:

۱. کاتاراکت (آب‌مروارید)

• تشکیل کاتاراکت زیرکپسولی خلفی در اثر مصرف مزمن استروئیدها گزارش شده است. اگرچه درصد دقیق آن در دوره‌های کوتاه‌مدت ناچیز است، اما با افزایش طول درمان، ریسک بروز آن به طور معناداری بالا می‌رود.

۲. عفونت‌های ثانویه چشم

تضعیف سیستم ایمنی موضعی منجر به بروز عفونت‌های ثانویه می‌شود:

• عفونت‌های باکتریایی ثانویه: در حدود ۱ درصد موارد.
• عفونت‌های قارچی قرنیه: به ویژه در استفاده طولانی‌مدت، ریسک تهاجم قارچی افزایش می‌یابد (درصد وقوع پایین اما شدت خطر بالا است).
• تشدید عفونت‌های ویروسی: در صورت وجود ویروس هرپس، خطر گسترش عفونت وجود دارد.

۳. نازک شدن قرنیه و صلبیه

• در بیماری‌هایی که باعث کاهش ضخامت بافت‌های چشم می‌شوند، خطر سوراخ شدن کره چشم در اثر مصرف طولانی‌مدت استروئید وجود دارد که در مطالعات بسیار نادر اما بحرانی توصیف شده است.

تحلیل بالینی و مدیریت ریسک برای پزشک

• زمان‌بندی پایش: با توجه به آمار افزایش فشار چشم، توصیه می‌شود در تمام بیمارانی که بیش از ۱۰ روز از این دارو استفاده می‌کنند، فشار داخل چشمی اندازه‌گیری شود.
• سمیت آمینوگلیکوزیدی: پزشک باید به یاد داشته باشد که در صورت بروز حساسیت به توبرامایسین، احتمال حساسیت متقاطع با سایر آنتی‌بیوتیک‌های این خانواده (مانند جنتامایسین) وجود دارد.
• توقف درمان: در صورت مشاهده واکنش‌های حساسیتی شدید در سطح چشم (بیش از تحریکات معمول اولیه)، مصرف دارو باید فوراً قطع شود.

تداخلات دارویی

تداخلات دارویی مهم
اگرچه جذب سیستمیک توبرامایسین و دگزامتازون پس از مصرف موضعی چشم ناچیز است، اما در صورت مصرف همزمان با داروهای دیگر یا در شرایط خاص بافتی، تداخلات زیر حائز اهمیت بالینی هستند:

۱. سایر آنتی‌بیوتیک‌های آمینوگلیکوزیدی

• مصرف همزمان با داروهایی مانند جنتامایسین، آمیکاسین یا نئومایسین (به ویژه فرم‌های تزریقی یا خوراکی).
• نوع تداخل: اثرات سمی این داروها بر روی کلیه و سیستم شنوایی می‌تواند به صورت هم‌افزایی افزایش یابد. اگرچه ریسک در مصرف موضعی چشم بسیار پایین است، اما در بیماران با نارسایی کلیوی باید پایش دقیق صورت گیرد.

۲. مهارکننده‌های آنزیمی و داروهای ضد ویروس

• داروهایی مانند ریتوناویر یا کوبیسیستات.
• نوع تداخل: این داروها می‌توانند متابولیسم دگزامتازون را در بدن مهار کنند. این اتفاق منجر به افزایش سطح سیستمیک دگزامتازون شده و خطر سرکوب غده فوق‌کلیوی و بروز علائم سندرم کوشینگ را حتی با مصرف قطره چشمی (در صورت مصرف طولانی‌مدت) افزایش می‌دهد.

۳. داروهای آنتی‌کولینرژیک و گشادکننده مردمک

• داروهایی مانند آتروپین و سایر داروهای مشابه.
• نوع تداخل: استفاده همزمان می‌تواند منجر به افزایش شدید فشار داخل چشمی شود. از آنجایی که دگزامتازون خود پتانسیل افزایش فشار چشم را دارد، مصرف همزمان با این داروها نیازمند پایش مستمر فشار داخل چشمی است.

۴. سایر داروهای استروئیدی (کورتون‌ها)

• مصرف همزمان با سایر استروئیدهای موضعی یا سیستمیک مانند پردنیزولون یا هیدروکورتیزون.
• نوع تداخل: ریسک بروز عوارضی نظیر کاتاراکت و گلوکوم به صورت تصاعدی بالا می‌رود. همچنین روند ترمیم زخم‌های قرنیه به شدت کند می‌شود.

۵. داروهای مهارکننده سیستم ایمنی

• داروهایی مانند سیکلوسپورین.
• نوع تداخل: دگزامتازون می‌تواند اثرات سرکوب‌کننده سیستم ایمنی این داروها را تقویت کند و زمینه را برای بروز عفونت‌های فرصت‌طلب قارچی یا ویروسی در چشم فراهم آورد.

تداخل با غذا و نوشیدنی‌ها

• تداخل مستقیم: به دلیل مصرف موضعی (چشمی) این دارو، تداخل مستقیم و شناخته‌شده‌ای با مواد غذایی گزارش نشده است. جذب گوارشی این ترکیب به قدری ناچیز است که رژیم غذایی تأثیری بر عملکرد آن ندارد.
• آب گریپ‌فروت: اگرچه تأثیر آن بر قطره‌های چشمی استروئیدی به طور گسترده مطالعه نشده است، اما به دلیل مهار آنزیم‌های مسئول متابولیسم کورتون‌ها، توصیه می‌شود در بیماران حساس که دوزهای بالای دارو را دریافت می‌کنند، احتیاط شود.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی

پزشک باید در هنگام تفسیر نتایج آزمایشگاهی بیماران تحت درمان با این ترکیب، به موارد زیر توجه داشته باشد:

• آزمایش فشار داخل چشمی: دگزامتازون می‌تواند باعث افزایش کاذب یا واقعی فشار چشم شود که ممکن است در تشخیص صحیح گلوکوم اختلال ایجاد کند.
• آزمایش پکی‌متری (ضخامت قرنیه): استروئیدها با ایجاد تغییر در هیدراتاسیون بافت قرنیه، ممکن است نتایج اندازه‌گیری ضخامت قرنیه را تحت تأثیر قرار دهند.
• کشت باکتریایی و حساسیت: توبرامایسین موجود در ترکیب می‌تواند نتایج کشت آزمایشگاهی از سطح چشم را منفی کاذب کند. توصیه می‌شود نمونه‌گیری برای کشت پیش از شروع مصرف دارو انجام شود.
• تست‌های عملکرد غده فوق‌کلیوی: در موارد نادر و در صورت مصرف بسیار طولانی‌مدت یا استفاده در اطفال، دگزامتازون جذب شده می‌تواند سطح کورتیزول صبحگاهی را در آزمایش خون کاهش داده و منجر به نتایج غیرطبیعی در تست تحریک هورمونی شود.

هشدار ها

هشدارهای کامل و جامع کاربردی برای پزشکان
مدیریت بیماران تحت درمان با این ترکیب دوگانه مستلزم توجه به هشدارهای زیر برای جلوگیری از آسیب‌های جبران‌ناپذیر بافتی است:

۱. افزایش فشار داخل چشمی و گلوکوم

• استفاده طولانی‌مدت از استروئیدهای موضعی می‌تواند منجر به افزایش فشار داخل چشمی شود که در صورت عدم کنترل، باعث آسیب به عصب بینایی و نقص در میدان بینایی می‌گردد.
• توصیه کاربردی: در صورت استفاده از دارو برای بیش از ده روز، فشار داخل چشم باید به طور منظم اندازه‌گیری شود. این موضوع در بیماران دارای سابقه خانوادگی آب‌سیاه یا کودکان که نسبت به استروئیدها حساس‌تر هستند، حیاتی است.

۲. تشکیل کاتاراکت زیرکپسولی خلفی

• مصرف مزمن کورتیکواستروئیدهای چشمی یکی از عوامل شناخته شده در ایجاد آب‌مروارید است.
• توصیه کاربردی: معاینات دوره‌ای با دستگاه اسلیت‌لمپ برای بررسی شفافیت عدسی در طول درمان‌های میان‌مدت و بلندمدت الزامی است.

۳. تأخیر در ترمیم زخم و سوراخ شدن کره چشم

• استروئیدها سرعت بازسازی سلول‌های سطح چشم را کاهش می‌دهند. در بیماری‌هایی که باعث نازک شدن قرنیه یا صلبیه می‌شوند، استفاده از استروئید موضعی خطر سوراخ شدن کره چشم را به همراه دارد.
• توصیه کاربردی: در بیماران با زخم‌های عمیق قرنیه، استفاده از این دارو باید با احتیاط فراوان و پایش روزانه ضخامت بافت انجام شود.

۴. تشدید عفونت‌های ویروسی و قارچی

• دگزامتازون با سرکوب سیستم ایمنی موضعی، می‌تواند علائم عفونت را ماسکه کرده یا باعث پیشرفت سریع عفونت‌های فرصت‌طلب شود.
• توصیه کاربردی: در صورت عدم بهبود زخم قرنیه پس از یک هفته درمان، باید احتمال عفونت قارچی را به شدت مد نظر قرار داد. همچنین مصرف این دارو در مراحل فعال تبخال چشمی ممنوع است.

۵. سمیت عصبی و شنوایی

• اگرچه جذب سیستمیک توبرامایسین چشمی ناچیز است، اما در صورت استفاده همزمان با آمینوگلیکوزیدهای تزریقی، پتانسیل بروز مسمومیت کلیوی و شنوایی باید در نظر گرفته شود.

مسمومیت(اوردوز) و پروتکل درمان
بیش‌مصرفی بالینی با این ترکیب معمولاً به دو صورت موضعی (تعداد دفعات زیاد در چشم) یا بلعیدن اتفاقی رخ می‌دهد:

۱. تظاهرات بالینی مسمومیت موضعی

• علائم بیش‌مصرفی در چشم مشابه عوارض جانبی دارو است و شامل التهاب نقطه‌ای قرنیه، قرمزی شدید، افزایش ریزش اشک، ورم پلک و خارش شدید می‌باشد.
• درمان: در صورت ریختن مقدار زیادی از دارو در چشم، باید بلافاصله چشم‌ها را با مقادیر فراوان آب ولرم یا سرم فیزیولوژی شستشو داد. درمان‌های علامتی برای کاهش تحریکات سطحی کفایت می‌کند.

۲. بلعیدن اتفاقی (به ویژه در کودکان)

• بلعیدن محتویات یک بطری قطره یا تیوب پماد معمولاً منجر به مسمومیت سیستمیک جدی نمی‌شود، زیرا مقدار کل دارو محدود است. با این حال، بروز ناراحتی‌های گوارشی محتمل است.
• درمان: پاتن اختصاصی برای این ترکیب وجود ندارد. در صورت بلعیده شدن، رقیق‌سازی با نوشیدن مایعات توصیه می‌شود. القای استفراغ معمولاً لازم نیست مگر در مقادیر بسیار زیاد. در موارد مشکوک، پایش عملکرد کلیه به دلیل وجود توبرامایسین توصیه می‌گردد.

۳. پایش در موارد حاد

• در صورت استفاده طولانی‌مدت و خارج از دستور پزشک (که نوعی بیش‌مصرفی مزمن محسوب می‌شود)، پایش دقیق فشار داخل چشمی و بررسی وضعیت غدد فوق‌کلیوی در کودکان (به دلیل احتمال جذب سیستمیک دگزامتازون) ضروری است.

توصیه های دارویی

توصیه‌های دارویی جهت ارائه به بیمار
آموزش صحیح بیمار توسط پزشک یا داروساز، کلید پیشگیری از عوارض جانبی موضعی و بهبود سریع‌تر عفونت است:

۱. روش صحیح مصرف و جلوگیری از آلودگی

• به بیمار بیاموزید که پیش از استفاده دست‌های خود را بشوید. نوک قطره‌چکان یا تیوب پماد نباید با هیچ سطحی (از جمله مژه‌ها و پلک) تماس پیدا کند، زیرا خطر آلودگی باکتریایی کل ظرف دارو وجود دارد.

۲. تکنیک بستن مجرای اشکی

• برای کاهش جذب سیستمیک و ورود دارو به جریان خون، به بیمار آموزش دهید که پس از چکاندن قطره، گوشه داخلی چشم (محل مجرای اشکی) را به مدت یک تا دو دقیقه با انگشت تمیز فشار دهد. این کار باعث ماندگاری بیشتر دارو در سطح چشم و کاهش عوارض جانبی بدنی می‌شود.

۳. ممنوعیت استفاده از لنز تماسی

• بیمار نباید در طول دوره درمان و تا زمانی که علائم التهاب و عفونت به طور کامل برطرف نشده است، از لنزهای تماسی نرم استفاده کند. مواد نگهدارنده موجود در دارو می‌توانند توسط لنز جذب شده و باعث تحریک شدید قرنیه شوند.

۴. پایش علائم هشداردهنده

• به بیمار هشدار دهید که در صورت بروز درد شدید چشم، تغییر ناگهانی در بینایی، یا بدتر شدن قرمزی و ورم، بلافاصله مصرف دارو را قطع کرده و مراجعه کند. این علائم ممکن است نشانه حساسیت به آنتی‌بیوتیک یا افزایش فشار داخل چشم باشند.

۵. تکان دادن ظرف دارو

• در صورتی که دارو به شکل سوسپانسیون است، حتماً باید قبل از هر بار مصرف به خوبی تکان داده شود تا غلظت یکنواختی از دو ترکیب به چشم برسد.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت هوشمندانه این دارو توسط کادر درمان برای پیشگیری از عوارض جبران‌ناپذیر استروئیدی الزامی است:

۱. محدودیت زمان درمان

• پزشک باید از تجویز این ترکیب برای دوره‌های طولانی‌مدت خودداری کند. در صورت نیاز به درمان بیش از ده روز، اندازه‌گیری فشار داخل چشمی و معاینه عدسی با دستگاه اسلیت‌لمپ برای بررسی تشکیل آب‌مروارید ضروری است.

۲. قطع تدریجی دارو (دیسکانتینواسیون)

• در درمان‌های طولانی‌مدت، از قطع ناگهانی دارو خودداری کنید. برای جلوگیری از پدیده بازگشت التهاب، دوز دارو باید به تدریج طی چند روز کاهش یابد تا پاسخ‌های ایمنی چشم به ثبات برسد.

۳. پایش عفونت‌های ثانویه

• استروئیدها می‌توانند پاسخ ایمنی را سرکوب کنند. اگر زخم قرنیه پس از هفت روز درمان بهبود نیافت، پزشک باید به تهاجم قارچی مشکوک شود. استروئیدها محیط را برای رشد سریع قارچ فراهم می‌کنند.

۴. احتیاط در بیماری‌های نازک‌کننده قرنیه

• در بیمارانی که دچار بیماری‌های دژنراتیو قرنیه یا صلبیه هستند، مصرف استروئید موضعی می‌تواند منجر به نازک شدن بیشتر و سوراخ شدن کره چشم شود. پایش روزانه ضخامت قرنیه در این بیماران الزامی است.

۵. پایش سیستمیک در کودکان

• در کودکان، به ویژه نوزادان، احتمال جذب سیستمیک دگزامتازون و سرکوب غده فوق‌کلیوی وجود دارد. پزشک باید کمترین دوز موثر را برای کوتاه‌ترین زمان ممکن تجویز کند و بر علائم سیستمیک نظارت داشته باشد.

۶. تداخل با داروهای دیگر

• پزشک باید توجه داشته باشد که در صورت استفاده همزمان از سایر قطره‌های چشمی، حداقل ده دقیقه فاصله بین مصرف دو دارو رعایت شود تا اثر شستشوی داروی دوم باعث کاهش غلظت توبرامایسین و دگزامتازون نشود.