واکسن ب ث ژ چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف واکسن ب ث ژ

موارد مصرف تایید شده واکسن ب ث ژ
واکسن ب ث ژ که از سویه ضعیف شده مایکوباکتریوم بوویس تهیه شده است، یکی از قدیمی‌ترین و پرکاربردترین فرآورده‌های بیولوژیک در جهان است که در دو حوزه کاملاً متفاوت پیشگیری و درمان تاییدیه دارد.

پیشگیری از بیماری سل

• کاربرد اصلی و کلاسیک این واکسن، ایجاد ایمنی فعال علیه بیماری سل است. از نظر بالینی، این واکسن در پیشگیری از اشکال شدید و منتشر سل در کودکان، مانند مننژیت سلی و سل ارزنی، اثربخشی بسیار بالایی دارد. پزشکان باید توجه داشته باشند که طبق دستورالعمل‌های جهانی، در مناطق با شیوع بالای سل، تزریق یک دوز واحد در نوزادان بلافاصله پس از تولد توصیه می‌شود. برای بزرگسالان، این واکسن تنها در موارد خاص، مانند کادر درمان که در معرض سویه‌های مقاوم به دارو هستند و تست پوستی آن‌ها منفی است، تجویز می‌گردد.

درمان انکولوژی؛ سرطان سطحی مثانه

• یکی از مهم‌ترین کاربردهای تایید شده این فرآورده، استفاده به عنوان درمان داخل مثانه‌ای در سرطان‌های غیرتهاجمی مثانه است. ب ث ژ به عنوان استاندارد طلایی برای پیشگیری از عود و پیشرفت تومورهای سطحی مثانه و درمان کارسینوم درجا شناخته می‌شود. مکانیسم اثر در اینجا القای یک پاسخ ایمنی موضعی شدید است که منجر به نابودی سلول‌های سرطانی توسط سیستم ایمنی میزبان می‌شود. پزشکان انکولوژیست و ارولوژیست معمولاً یک دوره القایی شش هفته‌ای را پس از برداشتن تومور آغاز می‌کنند.

موارد مصرف خارج برچسب واکسن ب ث ژ
در سال‌های اخیر، ویژگی‌های تعدیل‌کننده سیستم ایمنی توسط این واکسن، توجه محققان را به کاربردهای گسترده‌تری جلب کرده است که اگرچه در برچسب رسمی بسیاری از کشورها نیست، اما شواهد بالینی از آن‌ها حمایت می‌کنند.

درمان زگیل‌های مقاوم و ویروس پاپیلومای انسانی

• تزریق داخل ضایعه واکسن ب ث ژ به عنوان یک روش درمانی برای زگیل‌های ویروسی شایع و مقاوم به درمان‌های کلاسیک (مانند کرایوتراپی) مورد استفاده قرار می‌گیرد. با تحریک سیستم ایمنی در محل ضایعه، بدن قادر به شناسایی و حذف ویروس پاپیلومای انسانی می‌شود. این روش به‌ویژه در بیمارانی که دچار ضایعات متعدد یا درگیر در نواحی حساس هستند، با نتایج بالینی مثبتی همراه بوده است.

بیماری‌های خودایمنی و دیابت نوع یک

• برخی مطالعات بالینی طولانی‌مدت نشان داده‌اند که واکسن ب ث ژ ممکن است با تغییر در متابولیسم گلوکز و افزایش سلول‌های تی تنظیم‌کننده، به کنترل قند خون در بیماران مبتلا به دیابت نوع یک کمک کند. اگرچه این کاربرد هنوز به عنوان پروتکل استاندارد در نظر گرفته نمی‌شود، اما به عنوان یک حوزه تحقیقاتی فعال در مراکز معتبر بین‌المللی دنبال می‌شود.

اثرات حفاظتی غیراختصاصی در برابر عفونت‌های تنفسی

• شواهد اپیدمیولوژیک نشان می‌دهند که واکسن ب ث ژ باعث آموزش سیستم ایمنی ذاتی می‌شود. این پدیده که به آن ایمنی آموزش دیده می‌گویند، می‌تواند مقاومت بدن را در برابر سایر عفونت‌های ویروسی و باکتریایی تنفسی (فراتر از مایکوباکتریوم‌ها) افزایش دهد. در برخی مطالعات، کاهش میزان مرگ و میر ناشی از عفونت‌های ریوی در نوزادان و سالمندانی که این واکسن را دریافت کرده‌اند، مشاهده شده است.

ملاحظات بالینی و نکات ایمنی ویژه پزشکان

• تکنیک تزریق: تزریق ب ث ژ برای پیشگیری از سل حتماً باید به صورت داخل پوستی انجام شود. تزریق زیرجلدی یا عضلانی خطر بروز آبسه‌های موضعی و التهاب غدد لنفاوی را به شدت افزایش می‌دهد.
• وضعیت سیستم ایمنی: مصرف این واکسن در افراد دارای نقص ایمنی شدید، مبتلایان به ایدز با شمارش پایین سلول‌های دفاعی و یا کسانی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند، ممنوع است؛ زیرا خطر انتشار سیستمیک باسیل واکسن وجود دارد.
• تفسیر تست پوستی: پزشکان باید در نظر داشته باشند که سابقه تلقیح واکسن ب ث ژ می‌تواند باعث مثبت شدن کاذب تست پوستی سل شود. در چنین مواردی، استفاده از تست‌های خونی پیشرفته برای تشخیص دقیق عفونت سل ضرورت می‌یابد.
• واکنش‌های موضعی: ایجاد یک پاپول، زخم کوچک و در نهایت اسکار در محل تزریق، یک واکنش طبیعی و نشانه موفقیت واکسیناسیون است و نباید با عفونت ثانویه اشتباه گرفته شود.

مکانیسم اثر واکسن ب ث ژ

واکسن ب ث ژ حاوی باکتری زنده و ضعیف شده مایکوباکتریوم بوویس است. مکانیسم اثر این واکسن برخلاف بسیاری از واکسن‌های ویروسی که تنها بر تولید پادتن تمرکز دارند، عمدتاً بر پایه تحریک سیستم ایمنی سلولی استوار است.

تحریک سیستم ایمنی ذاتی و تشکیل گرانولوم

• پس از تزریق داخل پوستی، باکتری‌های موجود در واکسن توسط سلول‌های بیگانه‌خوار (ماکروفاژها) و سلول‌های داربستی در محل تزریق بلعیده می‌شوند. این سلول‌ها باسیل‌ها را به گره‌های لنفاوی منطقه‌ای منتقل می‌کنند. در محل تزریق، یک پاسخ التهابی موضعی ایجاد می‌شود که منجر به تشکیل گرانولوم‌های کوچک می‌گردد. این ساختارها باسیل‌ها را محصور کرده و باعث تداوم حضور آنتی‌ژن و تحریک مداوم سیستم ایمنی می‌شوند.

فعال‌سازی ایمنی سلولی و حافظه ایمنی

• مهم‌ترین بخش مکانیسم اثر، فعال‌سازی سلول‌های تی است. سلول‌های عرضه‌کننده آنتی‌ژن، قطعات باکتری را به سلول‌های تی کمک‌کننده معرفی می‌کنند. این فرآیند منجر به تولید واسطه‌های التهابی مانند اینترفرون گاما و عامل نکروز تومور می‌شود که قدرت بیگانه‌خواری ماکروفاژها را برای از بین بردن مایکوباکتریوم‌های وحشی در آینده به شدت افزایش می‌دهد. همچنین، این واکسن باعث ایجاد ایمنی آموزش‌دیده در سلول‌های ایمنی ذاتی می‌شود که مقاومت بدن را در برابر سایر عفونت‌ها نیز به طور غیرمستقیم بالا می‌برد.

مکانیسم در درمان سرطان مثانه

• هنگامی که واکسن به صورت داخل مثانه‌ای تجویز می‌شود، باسیل‌ها به دیواره مثانه و سلول‌های سرطانی متصل شده و وارد آن‌ها می‌شوند. این اتفاق باعث فراخوان گسترده سلول‌های ایمنی به دیواره مثانه می‌شود. سلول‌های کشنده طبیعی و لنفوسیت‌های سمی، سلول‌های سرطانی را که اکنون حاوی آنتی‌ژن‌های باکتریایی هستند، شناسایی کرده و مستقیماً نابود می‌کنند.

فارماکوکینتیک واکسن ب ث ژ

از آنجایی که ب ث ژ یک فرآورده بیولوژیک حاوی باکتری زنده است، رفتار آن در بدن با داروهای شیمیایی متفاوت بوده و واژه فارماکوکینتیک برای آن به معنای انتشار، بقا و دفع باسیل‌های زنده در بافت‌ها اطلاق می‌شود.

جذب و انتشار بافتی

• در تزریق داخل پوستی، جذب سیستمیک باکتری بسیار محدود و کند است. اکثر باسیل‌ها در محل تزریق و گره‌های لنفاوی مجاور باقی می‌مانند. با این حال، در موارد نادری ممکن است مقادیر اندکی از باسیل‌ها از طریق جریان خون به سایر ارگان‌ها مانند کبد، طحال و مغز استخوان منتقل شوند. در مصرف داخل مثانه‌ای، اگر مخاط مثانه سالم باشد، جذب سیستمیک ناچیز است، اما در صورت وجود جراحت یا التهاب شدید، خطر ورود باسیل به خون و بروز عفونت سیستمیک وجود دارد.

بقا و ماندگاری در بدن

• باسیل‌های ب ث ژ می‌توانند برای مدت زمان طولانی (چندین ماه تا حتی چند سال) در داخل سلول‌های سیستم ایمنی به صورت نهفته باقی بمانند. این بقای طولانی‌مدت عامل اصلی پایداری ایمنی حاصل از واکسن است. با گذشت زمان، سیستم ایمنی بدن به تدریج باسیل‌ها را حذف می‌کند، اما حافظه ایمنی ایجاد شده در لنفوسیت‌ها باقی می‌ماند.

دفع و حذف

• در تزریق پوستی، دفع به معنای مرسوم وجود ندارد و باکتری‌ها توسط فرآیندهای ایمنی هضم می‌شوند. در درمان داخل مثانه‌ای، بخش بزرگی از واکسن طی اولین ادرار پس از تزریق از بدن دفع می‌شود. پزشکان باید به بیماران آموزش دهند که ادرار خود را پس از درمان با مواد ضدعفونی‌کننده مانند سفیدکننده خانگی به مدت پانزده دقیقه خنثی کنند تا از انتشار باسیل‌های زنده در محیط جلوگیری شود.

ملاحظات بالینی برای پزشکان

• اهمیت زنده بودن باسیل: هر عاملی که باعث مرگ باکتری‌های واکسن شود (مانند مصرف همزمان آنتی‌بیوتیک‌های موثر بر سل یا قرارگیری در معرض نور شدید)، مکانیسم اثر دارو را کاملاً مختل کرده و پاسخ ایمنی ایجاد نخواهد شد.
• واکنش پوستی به عنوان نشانگر: ایجاد اسکار در محل تزریق به عنوان یک نشانگر فارماکودینامیک از پاسخ موفق سیستم ایمنی تلقی می‌شود، هرچند نبود اسکار لزوماً به معنای عدم ایمنی نیست.
• تاخیر در پاسخ: با توجه به فارماکوکینتیک کند و زمان‌بر بودن تکثیر سلول‌های تی، حداکثر سطح ایمنی معمولاً هشت تا دوازده هفته پس از تلقیح حاصل می‌شود.

منع مصرف واکسن ب ث ژ

موارد منع مصرف واکسن ب ث ژ در بیماری‌ها
واکسن ب ث ژ حاوی باکتری زنده و ضعیف شده است؛ بنابراین هرگونه شرایطی که توانایی بدن در مهار این باکتری را کاهش دهد، می‌تواند منجر به عفونت سیستمیک و خطرناک شود.

نقص ایمنی اولیه و اکتسابی

• این واکسن در افراد مبتلا به نقص ایمنی مادرزادی، نارسایی مغز استخوان، یا بیماری‌های بدخیم مانند لوکمی و لنفوم به طور مطلق منع مصرف دارد. همچنین افرادی که به دلیل بیماری‌هایی مانند اچ‌آی‌وی دچار ضعف سیستم دفاعی هستند، نباید این واکسن را دریافت کنند. در صورت تزریق در این شرایط، خطر انتشار باسیل به تمام ارگان‌های بدن و بروز شوک عفونی وجود دارد.

درمان‌های سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

• بیمارانی که تحت درمان با داروهای کورتیکواستروئید با دوز بالا، داروهای شیمی‌درمانی، یا داروهای بیولوژیک مهارکننده سیستم ایمنی هستند، نباید واکسینه شوند. توصیه می‌شود حداقل سه ماه پس از قطع این داروها (بسته به نوع دارو و نظر متخصص) برای تزریق واکسن صبر کرد. همچنین افرادی که تحت پرتو‌درمانی گسترده هستند در این دسته قرار می‌گیرند.

بیماری‌های حاد و پوستی

• در صورت وجود بیماری‌های تب‌دار حاد یا عفونت‌های شدید، واکسیناسیون باید تا زمان بهبودی کامل به تعویق بیفتد. همچنین وجود ضایعات پوستی گسترده، سوختگی‌های شدید یا اگزما در محل تزریق، از موارد منع مصرف موضعی است؛ زیرا می‌تواند منجر به ایجاد واکنش‌های پوستی شدید و گسترش عفونت در سطح پوست شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
با توجه به ماهیت زنده بودن باکتری در این واکسن، ملاحظات سخت‌گیرانه‌ای در دوران بارداری اعمال می‌شود.

دوران بارداری

• تلقیح واکسن ب ث ژ در دوران بارداری به طور کلی توصیه نمی‌شود و در بسیاری از مراجع بین‌المللی منع مصرف دارد. اگرچه شواهد قطعی مبنی بر آسیب مستقیم باسیل به جنین گزارش نشده است، اما به دلیل خطر بالقوه انتقال باکتری زنده از جفت و احتمال بروز عوارض در جنین، این واکسن نباید در هیچ یک از مراحل بارداری تجویز شود. پزشکان باید پیش از واکسیناسیون زنان در سنین باروری، از عدم بارداری آن‌ها اطمینان حاصل کنند.

دوران شیردهی

• در مورد مصرف این واکسن در دوران شیردهی، منابع معتبر جهانی معتقدند که چون باکتری به صورت موضعی در پوست باقی می‌ماند و احتمال ورود آن به شیر مادر بسیار ناچیز است، شیردهی معمولاً منع مصرف مطلق محسوب نمی‌شود. با این حال، به دلیل رعایت احتیاط‌های ایمنی، در مناطقی که خطر سل بسیار بالا نیست، توصیه می‌شود واکسیناسیون تا پایان دوره شیردهی یا زمان مناسب دیگری به تعویق بیفتد.

موارد منع مصرف و ملاحظات در کودکان و نوزادان
اگرچه ب ث ژ در بسیاری از کشورها واکسن بدو تولد است، اما شرایط خاصی وجود دارد که تزریق آن را در اطفال ممنوع می‌کند.

نوزادان در معرض خطر اچ‌آی‌وی

• در نوزادانی که از مادران مبتلا به اچ‌آی‌وی متولد می‌شوند، تا زمانی که وضعیت ابتلای نوزاد به ویروس به طور قطعی مشخص نشده است، تزریق واکسن باید به تعویق بیفتد. نوزادانی که تست آن‌ها مثبت باشد، به دلیل خطر مرگ‌ومیر ناشی از انتشار باسیل واکسن، نباید ب ث ژ دریافت کنند.

وزن کم هنگام تولد و نوزادان نارس

• در نوزادانی که با وزن کمتر از دو هزار و پانصد گرم متولد می‌شوند یا نوزادان بسیار نارس که در بخش مراقبت‌های ویژه بستری هستند، واکسیناسیون معمولاً تا رسیدن به وزن مناسب یا بهبود وضعیت عمومی به تعویق می‌افتد. این کار برای اطمینان از توانایی سیستم ایمنی نوزاد در پاسخ به واکسن انجام می‌شود.

اختلالات ژنتیکی خاص

• کودکانی که سابقه خانوادگی مشکوک به نقص ایمنی ترکیبی شدید دارند، نباید واکسینه شوند مگر اینکه بررسی‌های ژنتیکی و ایمنی‌شناسی، سلامت سیستم دفاعی آن‌ها را تایید کند. در این کودکان، واکسن ب ث ژ می‌تواند منجر به عفونت‌های منتشر و بسیار مقاوم به درمان شود.

نکات کاربردی برای پزشکان
پزشکان باید پیش از تزریق واکسن ب ث ژ، سابقه خانوادگی مرگ‌ومیر نوزادان به دلیل عفونت یا نقص ایمنی را به دقت بررسی کنند. همچنین در موارد استفاده داخل مثانه‌ای برای سرطان، هرگونه تروما در مجرای ادرار یا خونریزی فعال مثانه، منع مصرف مطلق برای تزریق واکسن ایجاد می‌کند، زیرا خطر ورود مستقیم باسیل به جریان خون را به شدت افزایش می‌دهد.

عوارض جانبی واکسن ب ث ژ

عوارض جانبی موضعی و رایج در واکسیناسیون نوزادان

واکسن ب ث ژ به طور تعمدی یک واکنش التهابی موضعی ایجاد می‌کند که برای ایجاد ایمنی ضروری است. درصد وقوع این واکنش‌ها در نوزادان و کودکان به شرح زیر است:

• واکنش‌های محل تزریق شامل پاپول، زخم و اسکار در بیش از ۹۵ درصد از دریافت‌کنندگان واکسن مشاهده می‌شود. این فرآیند بخشی از پاسخ طبیعی سیستم ایمنی است و معمولا طی دو تا چهار ماه بهبود می‌یابد.
• التهاب غدد لنفاوی که به آن لنفادنیت گفته می‌شود، در حدود ۱ تا ۱۰ درصد از کودکان واکسینه شده گزارش شده است. این عارضه معمولا در غدد لنفاوی زیر بغل یا گردن رخ می‌دهد. اگر التهاب به صورت چرکی باشد، فراوانی آن به کمتر از ۱ در هر هزار دوز کاهش می‌یابد.
• آبسه‌های سرد یا زخم‌های طولانی‌مدت که بیش از یک سانتی‌متر قطر دارند، در کمتر از ۱ درصد موارد رخ می‌دهند. این عارضه اغلب به دلیل تکنیک اشتباه تزریق یا دوز نامناسب ایجاد می‌شود.

عوارض جانبی در درمان داخل مثانه‌ای سرطان مثانه

هنگامی که از واکسن ب ث ژ برای درمان انکولوژی استفاده می‌شود، به دلیل دوز بالاتر و روش تجویز متفاوت، نیمرخ عوارض تغییر می‌کند:

• علائم تحریک مثانه شامل تکرر ادرار، سوزش ادرار و فوریت در دفع ادرار در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد از بیماران مشاهده می‌شود. این علائم معمولا طی ۴۸ ساعت پس از هر بار شستشوی مثانه فروکش می‌کنند.
• خون در ادرار یا هماچوری در حدود ۴۰ درصد از بیماران گزارش شده است که معمولا به صورت گذرا و خفیف است.
• علائم مشابه آنفلوانزا شامل تب، لرز، درد عضلانی و خستگی در حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از بیماران رخ می‌دهد. تب‌های بالاتر از ۳۸ درجه که بیش از دو روز طول بکشند، تنها در کمتر از ۵ درصد موارد دیده می‌شوند.

عوارض جانبی سیستمیک و نادر

عوارض سیستمیک در هر دو مورد پیشگیری و درمان سرطان بسیار نادر هستند اما پتانسیل جدی بالایی دارند:

• انتشار سیستمیک باسیل واکسن که می‌تواند ارگان‌های مختلف را درگیر کند، بسیار نادر است و در حدود ۱ مورد در هر یک میلیون دوز واکسیناسیون نوزادان گزارش شده است. در بیماران تحت درمان سرطان مثانه، این خطر کمی بالاتر و در حدود ۱ در هر ۱۵ هزار بیمار تخمین زده می‌شود.
• التهاب مفاصل یا واکنش‌های خودایمنی پس از واکسیناسیون در کمتر از ۱ درصد موارد گزارش شده است.
• واکنش‌های حساسیتی شدید و آنافیلاکسی بسیار نادر بوده و فراوانی آن کمتر از ۱ مورد در هر یک میلیون تزریق است.
• التهاب استخوان ناشی از باسیل واکسن که معمولا ماه‌ها یا سال‌ها پس از تزریق بروز می‌کند، در حدود ۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار تا ۱ در هر یک میلیون دوز گزارش شده است.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی

• تمایز واکنش طبیعی از عارضه: پزشک باید به والدین آموزش دهد که ایجاد زخم و ترشح در محل تزریق نوزاد تا زمانی که قطر آن کمتر از ۱۰ میلی‌متر است، واکنش طبیعی است و نیاز به آنتی‌بیوتیک یا پانسمان ندارد.
• پایش تب در انکولوژی: در درمان داخل مثانه‌ای، تب‌های بالا و مداوم باید به عنوان نشانه احتمالی ورود باسیل به خون تلقی شده و پروتکل‌های درمانی مربوطه سریعا آغاز گردد.
• تکنیک تزریق: رعایت دقیق تزریق داخل پوستی می‌تواند درصد وقوع آبسه‌ها و التهاب شدید غدد لنفاوی را تا حد زیادی کاهش دهد.

تداخلات دارویی واکسن ب ث ژ

مشخصات کلی تداخلات:

• اختلال در پاسخ ایمنی در برابر عوامل عفونی

تداخلات رده X (پرهیز):

بلیمومب، داکلیزومب، دوپیلومب، فینگولیمود، گوسلکومب، داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی، اوکرلیزومب، ریسانکیزومب، تیلدراکیزومب، ونتوکلاکس

کاهش اثرات داروها توسط واکسن ب.ث.ژ (ایمنی‌زا):

تست توبرکولین، واکسن‌ (زنده)

کاهش اثرات واکسن ب.ث.ژ (ایمنی‌زا) توسط داروها:

آنتی‌بیوتیک‌ها، آکسیکابتاژن سیلولوسل، آزاتیوپورین، کورتیکواستروئیدها (سیستمیک)، ، داکلیزومب، دفلازاکورت، دی متیل فومارات، فینگولیمود، ایمونوگلوبولین ها، داروهای سرکوب‌کننده‌ی سیستم ایمنی، لفلونامید، مرکاپتوپورین، متوترکسات، اوکرلیزومب، ایمونوگلوبولین هاری (انسانی)، تیلدراکیزومب، تیزاجنلکلوسل، ونتوکلاکس

افزایش اثرات داروها توسط واکسن ب.ث.ژ (ایمنی‌زا):

تداخل قابل‌توجهی مشخص نشده است.

افزایش اثرات واکسن ب.ث.ژ (ایمنی‌زا) توسط داروها:

آکسیکابتاژن سیلولوسل، آزاتیوپورین، بلیمومب، کورتیکواستروئیدها (سیستمیک)، داکلیزومب، دفلازاکورت، دی متیل فومارات، دوپیلومب، فینگولیمود، گوسلکومب، داروهای سرکوب‌کننده‌ی سیستم ایمنی، لفلونامید، مرکاپتوپورین، متوترکسات، اوکرلیزومب، ریسانکیزومب، تیلدراکیزومب، تیزاجنلکلوسل، ونتوکلاکس

تداخلات دارویی واکسن ب ث ژ و نوع تداخل بالینی
واکسن ب ث ژ به دلیل ماهیت بیولوژیک خود که حاوی باکتری زنده است، تداخلات بسیار حساسی با گروه‌های خاصی از داروها دارد که می‌تواند منجر به شکست درمان یا بروز عوارض خطرناک شود.

تداخل با داروهای ضد میکروبی و آنتی‌بیوتیک‌ها

• از آنجایی که این واکسن حاوی باسیل زنده است، مصرف داروهای ضد سل مانند ایزونیازید، ریفامپین، اتامبوتول و استرپتومایسین باعث نابودی باکتری‌های واکسن شده و مانع از ایجاد پاسخ ایمنی مطلوب می‌گردد. همچنین آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف که بر مایکوباکتریوم‌ها موثر هستند (مانند فلوروکینولون‌ها) می‌توانند اثربخشی واکسن را در هر دو کاربرد پیشگیری از سل و درمان سرطان مثانه از بین ببرند.

تداخل با داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

• داروهای کورتیکواستروئید با دوز بالا (مانند پردنیزولون)، داروهای شیمی‌درمانی، مهارکننده‌های عامل نکروز تومور و سایر داروهای بیولوژیک که قدرت دفاعی بدن را کاهش می‌دهند، تداخل خطرناکی با این واکسن دارند. این داروها نه تنها مانع از ایجاد ایمنی می‌شوند، بلکه خطر انتشار سیستمیک باسیل و بروز عفونت سراسری در بدن را به شدت افزایش می‌دهند.

تداخل با سایر واکسن‌های زنده

• طبق پروتکل‌های بین‌المللی، تزریق واکسن ب ث ژ با سایر واکسن‌های حاوی ویروس یا باکتری زنده (مانند واکسن سرخک، سرخجه و اوریون) باید با رعایت فاصله زمانی مشخص انجام شود. اگر این واکسن‌ها همزمان تزریق نشوند، معمولاً رعایت یک فاصله چهار هفته‌ای توصیه می‌شود تا تداخلی در پاسخ سیستم ایمنی به هر یک از واکسن‌ها ایجاد نشود.

تداخل واکسن ب ث ژ با غذا

• بر اساس داده‌های مراجع بین‌المللی فارماکولوژی، هیچ تداخل مستقیم و شناخته‌شده‌ای بین مصرف مواد غذایی و واکسن ب ث ژ (چه در فرم تزریق پوستی و چه در فرم داخل مثانه‌ای) وجود ندارد.
• در کاربرد این واکسن برای درمان سرطان مثانه، توصیه می‌شود بیمار چند ساعت قبل از تجویز دارو از نوشیدن مایعات زیاد خودداری کند. این اقدام برای آن است که دارو مدت زمان بیشتری در مثانه باقی بماند و با ادرار رقیق یا سریعاً دفع نشود، اما این موضوع یک توصیه مربوط به روش تجویز است و به معنای تداخل بیوشیمیایی با غذا محسوب نمی‌شود.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی
واکسن ب ث ژ یکی از شناخته‌شده‌ترین عوامل تداخل در تست‌های تشخیصی مربوط به بیماری سل است که پزشک باید در تفسیر نتایج به آن توجه ویژه داشته باشد.

تداخل در تست پوستی توبرکولین

• سابقه دریافت واکسن ب ث ژ می‌تواند منجر به نتیجه مثبت کاذب در تست پوستی سل شود. سیستم ایمنی فرد واکسینه شده به پروتئین‌های مشتق شده از مایکوباکتریوم واکنش نشان می‌دهد و این موضوع افتراق بین عفونت واقعی سل و واکنش ناشی از واکسن را دشوار می‌کند. این تداخل می‌تواند سال‌ها پس از تلقیح واکسن نیز باقی بماند.

تداخل در آزمایش‌های خون تشخیصی سل

• خوشبختانه آزمایش‌های خون جدید که آزادسازی اینترفرون گاما را بررسی می‌کنند، تداخل بسیار کمتری با واکسن ب ث ژ دارند. این آزمایش‌ها از آنتی‌ژن‌هایی استفاده می‌کنند که در باسیل موجود در واکسن وجود ندارد؛ بنابراین در افرادی که سابقه واکسیناسیون دارند، استفاده از این تست‌های خونی برای تشخیص دقیق عفونت سل ارجحیت دارد.

تاثیر بر شمارش سلول‌های خونی

• در موارد نادری که واکنش‌های التهابی شدید یا انتشار سیستمیک رخ می‌دهد، ممکن است تغییراتی در شمارش گلبول‌های سفید و افزایش سرعت رسوب گلبول‌های قرمز مشاهده شود که نشان‌دهنده پاسخ التهابی بدن به باسیل واکسن است.

نکات کاربردی برای پزشکان
پزشکان باید پیش از تفسیر تست پوستی سل، حتماً سابقه واکسیناسیون ب ث ژ و وجود اسکار در محل تزریق را بررسی کنند. همچنین در بیماران سرطانی که تحت درمان با این واکسن هستند، مصرف هرگونه آنتی‌بیوتیک برای عفونت‌های دیگر باید با پایش اثرات درمانی واکسن همراه باشد.

هشدار ها واکسن ب ث ژ

هشدارهای جامع و کاربردی در مصرف واکسن ب ث ژ
پزشکان هنگام استفاده از این فرآورده بیولوژیک زنده باید نسبت به هشدارهای زیر هوشیار باشند تا از تبدیل یک اقدام پیشگیرانه به یک عارضه جدی جلوگیری کنند.

خطر انتشار سیستمیک باسیل

• مهم‌ترین هشدار در مورد واکسن ب ث ژ، احتمال انتشار باکتری زنده در بدن است. این وضعیت که به آن ب‌ث‌ژ‌یت گفته می‌شود، می‌تواند منجر به درگیری استخوان‌ها، کبد، طحال و حتی ریه‌ها شود. این خطر به ویژه در بیمارانی که نقص ایمنی پنهان دارند یا تحت درمان با داروهای سرکوب‌کننده ایمنی هستند بسیار جدی است. پزشک باید پیش از تزریق، سابقه خانواگی مرگ‌های مشکوک در نوزادان یا عفونت‌های مکرر را بررسی کند.

واکنش‌های شدید موضعی و لنفادنیت

• اگرچه ایجاد یک زخم کوچک در محل تزریق طبیعی است، اما تزریق بیش از حد عمیق یا دوز نامناسب می‌تواند منجر به آبسه‌های سرد، زخم‌های بزرگ و پایدار و التهاب شدید غدد لنفاوی زیر بغل شود. در صورتی که قطر غدد لنفاوی از یک سانتی‌متر بیشتر شود یا دچار چسبندگی و خروج چرک شوند، مداخله درمانی لازم است.

هشدار در موارد درمان داخل مثانه‌ای

• در بیمارانی که ب ث ژ را برای درمان سرطان مثانه دریافت می‌کنند، وجود خونریزی فعال در ادرار یا تروما ناشی از سوندگذاری اخیر یک هشدار قرمز است. در این شرایط، سد مخاطی مثانه آسیب دیده و باسیل‌ها می‌توانند مستقیماً وارد جریان خون شوند که منجر به شوک عفونی و مرگ می‌شود. درمان باید حداقل دو هفته پس از هرگونه ترومای ادراری به تعویق بیفتد.

حساسیت مفرط و شوک آنافیلاکسی

• مانند هر فرآورده بیولوژیک دیگر، احتمال واکنش‌های حساسیتی شدید وجود دارد. با وجود نادر بودن، مراکز تزریق باید به امکانات احیا و اپینفرین مجهز باشند. علائمی مانند کهیر گسترده، تورم گلو و افت فشار خون باید سریعاً مدیریت شوند.

مسمومیت (اوردوز) واکسن ب ث ژ و پروتکل درمان
در مورد واکسن ب ث ژ، دوز بیش از حد می‌تواند به معنای تزریق حجم بیشتری از واکسن، غلظت بالاتر از حد استاندارد یا تزریق در محل نامناسب باشد.

علائم ناشی از مسمومیت

در صورت تزریق دوز بیش از حد، واکنش‌های موضعی به شدت تشدید می‌شوند. این شامل ایجاد زخم‌های عمیق و وسیع، نکروز بافتی در محل تزریق و التهاب چرکی غدد لنفاوی مجاور است. در موارد شدیدتر، بیمار ممکن است علائم سیستمیک مانند تب بالا، لرز، خستگی مفرط و علائم مشابه آنفلوانزا را نشان دهد که نشانه ورود باکتری به گردش خون است.

پروتکل درمان و مدیریت بالینی

از آنجایی که این واکسن حاوی باکتری زنده است، مدیریت دوز بیش از حد یا عفونت ناشی از آن بر پایه درمان‌های ضد میکروبی استوار است.

• درمان ضد سل: باسیل ب ث ژ به اکثر داروهای ضد سل حساس است. در صورت بروز واکنش‌های شدید یا انتشار سیستمیک، رژیم درمانی شامل ایزونیازید و ریفامپین آغاز می‌شود. نکته بسیار مهم این است که باسیل ب ث ژ به طور ذاتی به داروی پیرازینامید مقاوم است، بنابراین این دارو نباید در رژیم درمانی گنجانده شود.
• مدیریت آبسه‌ها: در صورت تشکیل آبسه در محل تزریق یا غدد لنفاوی، تخلیه با سوزن ظریف توصیه می‌شود. از انجام جراحی باز برای تخلیه آبسه‌ها باید خودداری کرد، زیرا می‌تواند منجر به ایجاد مسیرهای تخلیه مزمن و دیربهبود شود.
• درمان‌های حمایتی: کنترل تب با مسکن‌های مناسب و حفظ هیدراتاسیون بیمار ضروری است. در موارد شوک عفونی ناشی از درمان داخل مثانه‌ای، علاوه بر داروهای ضد سل، استفاده از کورتیکواستروئیدها برای کنترل پاسخ التهابی شدید سیستمیک تحت نظارت دقیق توصیه می‌شود.

نکات کلیدی برای کادر درمان
پزشکان باید توجه داشته باشند که تشخیص عفونت ناشی از واکسن ب ث ژ از عفونت با مایکوباکتریوم توبرکلوزیس وحشی تنها از طریق کشت و بررسی‌های ژنتیکی دقیق میسر است. همچنین، در صورت بروز هرگونه عارضه جدی پس از واکسیناسیون، گزارش به سیستم‌های نظارت بر عوارض واکسن برای تحلیل‌های اپیدمیولوژیک بین‌المللی الزامی است.

توصیه های دارویی واکسن ب ث ژ

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت بالینی واکسن ب ث ژ به دلیل ماهیت بیولوژیک و زنده بودن آن، نیازمند رعایت استانداردهای دقیق در تجویز و پایش است.

دقت در تکنیک تزریق داخل پوستی

• در کاربرد پیشگیرانه، واکسن باید حتماً به صورت داخل پوستی و معمولاً در ناحیه بازو تزریق شود. پزشک یا کادر درمان باید اطمینان حاصل کنند که سوزن وارد لایه‌های زیرین پوست نشده است. تزریق زیرجلدی یا عضلانی یکی از دلایل اصلی بروز عوارض ناخواسته مانند آبسه‌های عمیق و التهاب شدید غدد لنفاوی است. ایجاد یک برآمدگی کوچک سفید رنگ بلافاصله پس از تزریق، نشانه صحت روش انجام کار است.

پروتکل ایمنی در درمان‌های داخل مثانه‌ای

• پزشکانی که از این واکسن برای درمان سرطان مثانه استفاده می‌کنند، باید حداقل دو هفته پس از هرگونه نمونه‌برداری، جراحی یا ترومای ناشی از سوندگذاری صبر کنند. استفاده از این واکسن در حضور خونریزی فعال یا جراحت مجاری ادراری خطر مرگ‌بار ورود باکتری به خون را به همراه دارد. همچنین، کادر درمان باید هنگام آماده‌سازی واکسن از تجهیزات حفاظتی کامل استفاده کنند تا از تماس تصادفی با باسیل زنده جلوگیری شود.

پایش و گزارش‌دهی عوارض

• پزشک باید روند بهبود محل تزریق را در ویزیت‌های بعدی بررسی کند. ایجاد یک زخم کوچک که ترشح دارد طبیعی است، اما در صورت بروز التهاب وسیع یا درگیری شدید غدد لنفاوی زیر بغل، باید نسبت به مدیریت دارویی یا تخلیه آبسه اقدام کرد. همچنین، پزشک موظف است هرگونه عارضه غیرمعمول را در سیستم‌های نظارت بر سلامت ثبت کند.

بررسی وضعیت سیستم ایمنی

• پیش از تجویز واکسن، بررسی دقیق سابقه خانوادگی از نظر نقص ایمنی، ابتلای مادر به بیماری‌های ویروسی خاص در زمان بارداری و یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی توسط بیمار الزامی است. در صورت کوچک‌ترین شک به نقص ایمنی، واکسیناسیون باید تا زمان تایید سلامت سیستم دفاعی به تعویق بیفتد.

توصیه‌های دارویی بیمار
ارائه اطلاعات صحیح به والدین نوزادان یا بیماران تحت درمان سرطان، نقش کلیدی در کاهش اضطراب و مدیریت صحیح عوارض دارد.

آموزش روند طبیعی محل تزریق

• باید به والدین نوزاد توضیح داده شود که ایجاد یک برجستگی کوچک، سپس زخم و ترشح در محل تزریق پس از چند هفته، کاملاً طبیعی و نشانه عملکرد درست واکسن است. به بیمار تاکید کنید که از فشار دادن، خاراندن یا مالیدن هرگونه پماد و داروی ضدعفونی‌کننده بر روی این زخم خودداری کند. شستشوی معمولی با آب و صابون و خشک نگه داشتن محل کافی است.

نکات ایمنی پس از درمان داخل مثانه‌ای

• بیمارانی که برای درمان سرطان این واکسن را دریافت می‌کنند، باید آموزش ببینند که تا شش ساعت پس از هر بار شستشوی مثانه، نکات بهداشتی شدیدی را رعایت کنند. این افراد باید ادرار خود را در توالت فرنگی تخلیه کرده و پس از آن، مقدار کافی مایع سفیدکننده خانگی در کاسه توالت بریزند و پانزده دقیقه صبر کنند تا باسیل‌های زنده کاملاً از بین بروند. این کار برای جلوگیری از انتقال باکتری به سایر اعضای خانواده ضروری است.

شناسایی علائم هشداردهنده

• بیمار باید بداند در چه صورتی تماس فوری با پزشک لازم است. تب بسیار بالا و لرز مداوم، تنگی نفس، تورم شدید و دردناک در ناحیه زیر بغل، یا وجود خون زیاد در ادرار (در بیماران سرطانی) از مواردی است که نیازمند بررسی سریع پزشکی است.

محافظت در برابر نور خورشید

• در مواردی که از چسب‌های پوستی یا تزریقات خاص استفاده می‌شود (به ندرت)، به بیمار آموزش دهید که محل تزریق را از تابش مستقیم نور خورشید بپوشاند، زیرا نور می‌تواند بر ماندگاری و اثرگذاری باکتری‌های واکسن تاثیر بگذارد.

توصیه به نوشیدن مایعات

• در کاربرد درمانی برای مثانه، به بیمار توصیه کنید که پس از تخلیه اولین ادرار حاوی دارو، مصرف مایعات را به شدت افزایش دهد تا باقیمانده دارو و باکتری‌ها از سیستم ادراری شسته شده و تحریکات مثانه به حداقل برسد.