واکسن هاری چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف واکسن هاری

موارد مصرف تایید شده
واکسن هاری یک واکسن غیرفعال شده است که برای ایجاد ایمنی فعال در برابر ویروس هاری تجویز می‌شود. مدیریت این واکسن در دو حوزه اصلی تعریف می‌شود:

۱. پیشگیری قبل از مواجهه

• این پروتکل برای افرادی که در معرض خطر بالای تماس با ویروس هستند (مانند دامپزشکان، کارکنان آزمایشگاه‌های ویروس‌شناسی، غارنوردان و مسافران به مناطق با شیوع بالای هاری) اجرا می‌شود.
• اهمیت بالینی: این روش باعث ساده‌تر شدن مدیریت درمان در صورت مواجهه بعدی شده و نیاز به تزریق ایمونوگلوبولین هاری را حذف می‌کند. همچنین برای افرادی که در مناطق دورافتاده با دسترسی محدود به خدمات پزشکی هستند، حیاتی است.

۲. پیشگیری پس از مواجهه

• این مورد برای افرادی که توسط حیوان مشکوک به هاری گزیده شده یا دچار خراشیدگی پوستی شده‌اند، به صورت اورژانسی تجویز می‌شود.
• نکته بالینی برای پزشک: واکسیناسیون باید در سریع‌ترین زمان ممکن پس از تماس آغاز شود. در افراد واکسینه نشده، این پروتکل شامل ترکیب واکسن و ایمونوگلوبولین هاری است. در حالی که در افراد قبلاً واکسینه شده، تنها دوزهای یادآور واکسن بدون نیاز به ایمونوگلوبولین کافی است.
• محل تزریق: واکسن باید حتماً در عضله دلتوئید بازو (در بزرگسالان) یا ناحیه قدامی خارجی ران (در کودکان خردسال) تزریق شود. تزریق در عضله سرین به دلیل احتمال جذب ناقص و کاهش پاسخ ایمنی مطلقاً ممنوع است.

موارد مصرف خارج برچسب
اگرچه پروتکل‌های هاری بسیار سخت‌گیرانه هستند، اما در شرایط خاص بالینی، استفاده‌های خارج برچسب یا تغییر یافته بر اساس مطالعات جدید صورت می‌گیرد:

۱. پروتکل‌های کوتاه مدت و سریع

• در برخی شرایط اپیدمیولوژیک یا برای مسافرانی که فرصت کمی تا سفر دارند، پزشکان ممکن است از رژیم‌های تسریع شده که در بازه‌های زمانی کوتاه‌تر (مثلاً یک هفته) تمام دوزها را پوشش می‌دهند، استفاده کنند. این روش اگرچه در تمام منابع رسمی به عنوان خط اول نیست، اما در مراجع طب سفر بین‌المللی برای ایجاد سطح ایمنی اولیه مورد بحث قرار گرفته است.

۲. تزریق داخل پوستی به جای داخل عضله

• در شرایطی که با کمبود شدید واکسن در سطح جهانی یا منطقه‌ای مواجه هستیم، استفاده از دوزهای کمتر واکسن به صورت تزریق داخل پوستی (در لایه درم) به عنوان یک روش جایگزین موثر در برخی راهنماهای سازمان جهانی بهداشت برای مدیریت منابع در مناطق آندمیک پذیرفته شده است.

۳. استفاده در افراد با نقص ایمنی شدید

• در بیمارانی که دچار نقص ایمنی بسیار پیشرفته هستند، پروتکل‌های استاندارد ممکن است پاسخ ایمنی کافی ایجاد نکنند. در این موارد، پزشکان ممکن است دوزهای اضافی واکسن را خارج از برنامه معمول تجویز کرده و سطح آنتی‌بادی خون بیمار را برای اطمینان از ایمنی کامل پایش کنند.

نکات کلیدی در مدیریت بالینی برای پزشکان

• ارزیابی خطر: پزشک باید نوع تماس (گزش، خراش یا لیسیدن پوست آسیب‌دیده) و وضعیت اپیدمیولوژیک منطقه را برای شروع درمان ارزیابی کند. هاری یک بیماری ۱۰۰ درصد کشنده است، بنابراین در موارد مشکوک، شک به نفع درمان برطرف می‌شود.
• مدیریت زخم: شستشوی فوری و کامل زخم با آب و صابون به مدت حداقل ۱۵ دقیقه، مهم‌ترین گام فیزیکی برای کاهش بار ویروسی قبل از تزریق واکسن است.
• عدم تاخیر: هیچ مورد منع مصرف مطلقی برای واکسیناسیون پس از مواجهه وجود ندارد (حتی در بارداری یا بیماری‌های حاد)، زیرا خطر مرگ ناشی از هاری بر هر عارضه جانبی دیگری ارجحیت دارد.

مکانیسم اثر واکسن هاری

واکسن هاری یک فرآورده بیولوژیک حاوی ویروس غیرفعال شده است که هدف آن القای پاسخ ایمنی فعال برای پیشگیری از استقرار ویروس در سیستم عصبی مرکزی است:

۱. القای پاسخ ایمنی هومورال و سلولی

• پس از تزریق، آنتی‌ژن‌های ویروس غیرفعال توسط سلول‌های عرضه‌کننده آنتی‌ژن شناسایی می‌شوند. این فرآیند منجر به فعال شدن لنفوسیت‌های نوع بی و تولید آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده اختصاصی می‌شود. این آنتی‌بادی‌ها به پروتئین‌های سطحی ویروس هاری متصل شده و از ورود آن به سلول‌های عصبی جلوگیری می‌کنند. همزمان، پاسخ ایمنی سلولی نیز برای از بین بردن سلول‌های آلوده فعال می‌شود.

۲. ممانعت از حرکت رو به عقب ویروس در اعصاب

• ویروس هاری خاصیت عصب‌گرایی شدیدی دارد و از طریق انتقال آکسونی معکوس به سمت مغز حرکت می‌کند. مکانیسم اثر واکسن بر ایجاد سطح حفاظتی آنتی‌بادی در فضای میان‌بافتی و محل اتصال عصب و عضله متمرکز است تا ویروس را پیش از رسیدن به پایانه‌های عصبی محیطی مهار کند. در پروتکل‌های پس از مواجهه، سرعت ایجاد این پاسخ ایمنی حیاتی است، زیرا واکسن باید مسابقه‌ای را علیه سرعت حرکت ویروس به سمت سیستم عصبی مرکزی ببرد.

فارماکوکینتیک واکسن هاری

۱. جذب و انتشار محلی

• پس از تزریق در عضله دلتوئید، آنتی‌ژن‌های ویروسی به آرامی از محل تزریق آزاد می‌شوند. عضله بازو به دلیل خون‌رسانی مناسب و حضور سلول‌های ایمنی فراوان، بهترین محل برای پردازش آنتی‌ژن است. تزریق در چربی باسن به دلیل جذب ضعیف و احتمال عدم ایجاد پاسخ ایمنی کافی، از نظر فارماکوکینتیک دارویی مردود است.

۲. زمان‌بندی پاسخ ایمنی

• آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده معمولاً ۷ تا ۱۰ روز پس از شروع اولین دوز واکسن در خون ظاهر می‌شوند. در اکثر افراد سالم، سطح آنتی‌بادی تا روز چهاردهم به حداکثر میزان خود می‌رسد که بسیار فراتر از سطح ایمنی استاندارد (نیم واحد بین‌المللی در هر میلی‌لیتر) است.

۳. توزیع و ماندگاری

• آنتی‌بادی‌های تولید شده در سراسر جریان خون و مایعات خارج سلولی توزیع می‌شوند. ماندگاری این ایمنی در پروتکل‌های پیش از مواجهه معمولاً طولانی‌مدت است، اما سطح آنتی‌بادی ممکن است به مرور زمان کاهش یابد. حافظه ایمنی ایجاد شده توسط سلول‌های خاطره، اجازه می‌دهد که در صورت مواجهه مجدد در آینده، تنها با تزریق دوزهای یادآور، سطح ایمنی با سرعتی بسیار بالا (بدون نیاز به ایمونوگلوبولین) بازیابی شود.

۴. دفع و متابولیسم

• اجزای غیرفعال واکسن توسط سلول‌های سیستم ایمنی (مانند ماکروفاژها) بلعیده و تجزیه می‌شوند. برخلاف داروهای شیمیایی، کلیه و کبد نقش مستقیمی در دفع واکسن ندارند و اجزای پروتئینی آن در فرآیندهای طبیعی سوخت‌وساز سلولی بازیافت می‌شوند.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• تزریق داخل عضله: به دلیل فرآیند جذب آنتی‌ژن، واکسن باید حتماً به صورت عمقی در عضله تزریق شود. تزریق‌های سطحی ممکن است منجر به شکست در ایجاد ایمنی شوند.
• پاسخ در افراد خاص: در بیماران با نقص ایمنی یا افرادی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند، سرعت و شدت پاسخ فارماکوکینتیک واکسن کاهش می‌یابد. در این بیماران، بررسی سطح آنتی‌بادی پس از اتمام دوره واکسیناسیون برای اطمینان از ایمنی کامل الزامی است.
• تداخل با ایمونوگلوبولین: در پروتکل پس از مواجهه، ایمونوگلوبولین نباید در همان سرنگ یا همان محل تزریق واکسن تجویز شود، زیرا می‌تواند از طریق مهار مستقیم آنتی‌ژن‌های واکسن، در فرآیند القای ایمنی فعال اختلال ایجاد کند.

منع مصرف واکسن هاری

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط خاص
در بررسی موارد منع مصرف واکسن هاری، باید بین دو وضعیت حیاتی تفاوت قائل شد:

۱. پیشگیری پس از مواجهه (گزش یا تماس مشکوک)

• با توجه به اینکه بیماری هاری در صورت بروز علائم صد در صد کشنده است، هیچ مورد منع مصرف مطلقی برای واکسیناسیون پس از مواجهه وجود ندارد.
• حتی اگر فرد دارای سابقه حساسیت شدید به اجزای واکسن باشد، به دلیل خطر مرگ ناشی از بیماری، واکسیناسیون باید در مراکز مجهز و تحت نظارت دقیق برای مدیریت واکنش‌های حساسیتی انجام شود.
• بیماری‌های حاد تب‌دار یا نقص ایمنی مانعی برای دریافت واکسن پس از گزش نیستند، هرچند در افراد با نقص ایمنی ممکن است پاسخ ایمنی ضعیف‌تر باشد که نیاز به بررسی سطح آنتی‌بادی را افزایش می‌دهد.

۲. پیشگیری قبل از مواجهه (واکسیناسیون روتین افراد در معرض خطر)

در شرایطی که تماس با ویروس رخ نداده و واکسن به صورت پیشگیرانه تزریق می‌شود، موارد زیر باید مد نظر قرار گیرد:

• سابقه واکنش‌های حساسیتی شدید و تهدیدکننده حیات به دوز قبلی واکسن هاری یا هر یک از اجزای آن.
• در صورت وجود بیماری حاد با تب متوسط یا شدید، توصیه می‌شود تزریق واکسن تا زمان بهبودی به تعویق بیفتد. با این حال، بیماری‌های خفیف مانند عفونت‌های تنفسی ساده مانعی برای تزریق محسوب نمی‌شوند.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

۱. دوران بارداری

• بارداری به هیچ عنوان مانعی برای دریافت واکسن هاری پس از مواجهه با حیوان مشکوک نیست.
• ایمنی جنین: هیچ شواهد علمی مبنی بر بروز ناهنجاری‌های جنینی یا آسیب به جنین در اثر تزریق واکسن هاری (که حاوی ویروس غیرفعال است) وجود ندارد.
• اولویت بالینی: به دلیل مرگ‌بار بودن بیماری برای مادر و جنین، واکسیناسیون طبق پروتکل استاندارد الزامی است. در موارد پیشگیری قبل از مواجهه، اگر خطر تماس فوری وجود ندارد، می‌توان واکسیناسیون را به بعد از زایمان موکول کرد.

۲. دوران شیردهی

• شیردهی مانعی برای دریافت واکسن هاری محسوب نمی‌شود.
• واکسن‌های هاری غیرفعال هستند و تأثیری بر کیفیت شیر مادر یا سلامت نوزاد شیرخوار ندارند. مادران شیرده می‌توانند بدون قطع شیردهی، دوره واکسیناسیون خود را (چه قبل و چه بعد از مواجهه) تکمیل کنند.

موارد منع مصرف و ملاحظات در کودکان

۱. ایمنی در رده سنی اطفال

• هیچ محدودیت سنی برای تزریق واکسن هاری در کودکان وجود ندارد. کودکان در هر سنی، از نوزادی تا نوجوانی، می‌توانند واکسن را دریافت کنند.
• دوز واکسن هاری برای کودکان دقیقاً مشابه بزرگسالان است و بر اساس وزن یا سن کاهش نمی‌یابد، زیرا هدف ایجاد پاسخ ایمنی به یک مقدار مشخص از آنتی‌ژن ویروسی است.

۲. محل تزریق در کودکان

• در نوزادان و کودکان خردسال (معمولاً زیر دو سال) که عضله بازوی آن‌ها به اندازه کافی رشد نکرده است، محل ارجح برای تزریق، بخش قدامی خارجی عضله ران است.
• تزریق در عضله سرین در کودکان نیز به دلیل احتمال جذب ناقص و پاسخ ایمنی ضعیف مطلقاً ممنوع است.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• واکنش‌های موضعی: به والدین یا بیماران اطلاع دهید که درد، قرمزی و تورم در محل تزریق در حدود ۳۰ تا ۷۰ درصد موارد رخ می‌دهد و نشانه منع مصرف دوزهای بعدی نیست.
• تداخل با کورتیکواستروئیدها: بیمارانی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی یا کورتون‌های طولانی‌مدت مصرف می‌کنند، ممکن است پاسخ ایمنی کافی به واکسن ندهند. در این افراد، بررسی تیتر آنتی‌بادی پس از اتمام دوره برای اطمینان از محافظت کامل حیاتی است.
• نوع واکسن: در صورت امکان، از واکسن‌های تولید شده در سلول‌های دیپلوئید انسانی یا سلول‌های ورو استفاده کنید که عوارض جانبی کمتری نسبت به واکسن‌های قدیمی (مشتق از بافت عصبی) دارند.

عوارض جانبی واکسن هاری

۱. عوارض موضعی (شایع‌ترین واکنش‌ها)

این عوارض معمولاً در محل تزریق رخ می‌دهند و طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت بهبود می‌یابند:

• درد در محل تزریق: این شایع‌ترین عارضه است که در ۳۰ تا ۹۰ درصد از واکسینه شدگان گزارش شده است. شدت درد معمولاً خفیف تا متوسط است.
• قرمزی و تورم: در حدود ۱۰ تا ۳۰ درصد بیماران مشاهده می‌شود.
• خارش یا سفت شدن بافت در محل تزریق: در کمتر از ۱۰ درصد موارد رخ می‌دهد.

۲. عوارض سیستمیک عمومی

این واکنش‌ها در کل بدن احساس می‌شوند و معمولاً در دوزهای دوم یا سوم بیشتر گزارش شده‌اند:

• سردرد: در حدود ۵ تا ۴۰ درصد از دریافت‌کنندگان واکسن گزارش شده است.
• تهوع و دردهای شکمی: در ۵ تا ۲۰ درصد موارد مشاهده می‌شود.
• دردهای عضلانی و خستگی: این عارضه در ۱۰ تا ۱۵ درصد بیماران رخ می‌دهد.
• سرگیجه: در حدود ۲ تا ۱۰ درصد موارد گزارش شده است.
• تب خفیف: در کمتر از ۱۰ درصد موارد مشاهده می‌شود.

۳. واکنش‌های ایمنی و حساسیتی (نادر)

این عوارض ممکن است در برخی افراد به دلیل حساسیت به اجزای واکسن بروز کند:

• واکنش‌های شبه بیماری سرم: در حدود ۶ درصد از افرادی که دوزهای یادآور را دریافت می‌کنند، واکنش‌هایی مانند کهیر، درد مفاصل و تب دیده شده است. این واکنش در واکسن‌های تولید شده در سلول‌های دیپلوئید انسانی شایع‌تر از واکسن‌های سلول ورو است.
• آنافیلاکسی: واکنش‌های حساسیتی شدید و فوری بسیار نادر بوده و در حدود ۱ مورد در هر ۱۰ هزار دوز یا کمتر گزارش شده است.

عوارض عصبی و موارد بسیار نادر

• سندرم گیلن باره: بروز این اختلال عصبی پس از واکسن‌های مدرن هاری بسیار نادر است (تقریباً ۱ مورد در هر ۵۰۰ هزار نفر). پزشک باید بین خطر مرگ حتمی ناشی از هاری و این احتمال بسیار ناچیز، همواره اولویت را به درمان هاری بدهد.
• التهاب مغز و نخاع: در واکسن‌های قدیمی که از بافت عصبی حیوانات تهیه می‌شدند شایع بود، اما در واکسن‌های سلولی امروزی تقریباً به صفر رسیده است.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی عوارض

• مدیریت واکنش‌های موضعی: برای کاهش درد و تورم، استفاده از کمپرس سرد و مسکن‌های ساده مانند استامینوفن توصیه می‌شود.
• افتراق واکنش‌ها: پزشک باید واکنش‌های حساسیتی واقعی را از اضطراب ناشی از گزش حیوان افتراق دهد. سنکوپ ناشی از ترس از سوزن در نوجوانان شایع است.
• تکمیل دوره: به بیمار تاکید کنید که عوارض جانبی ذکر شده در مقابل خطر مرگ ناشی از بیماری هاری بسیار ناچیز هستند و هیچ‌کدام از این عوارض (جز در موارد حساسیت شدید و تهدیدکننده حیات) مجوزی برای قطع واکسیناسیون نیستند.

تداخلات دارویی واکسن هاری

تداخلات دارویی و داروشناختی
واکسن هاری یک فرآورده بیولوژیک است که هدف آن تحریک سیستم ایمنی است. هر دارویی که این پاسخ را تضعیف کند، یک تداخل جدی محسوب می‌شود:

۱. داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی و کورتون‌ها

• داروهایی مانند پردنیزولون، دگزامتازون و سایر داروهای کورتونی با دوز بالا، و همچنین داروهای شیمی‌درمانی و داروهای ضد رد پیوند، می‌توانند پاسخ سیستم ایمنی به واکسن هاری را به شدت کاهش دهند.
• مدیریت بالینی: در صورت مواجهه با خطر مرگبار هاری، واکسیناسیون نباید به تأخیر بیفتد، اما در این بیماران، بررسی سطح آنتی‌بادی خون پس از اتمام دوره برای اطمینان از ایمنی کامل الزامی است.

۲. داروهای ضد مالاریا

• داروی کلروکین یکی از تداخلات شناخته شده با واکسن هاری است. مصرف همزمان کلروکین می‌تواند پاسخ آنتی‌بادی به واکسن هاری را، به ویژه زمانی که واکسن به صورت داخل پوستی تزریق می‌شود، مختل کند.
• توصیه بالینی: برای افرادی که کلروکین مصرف می‌کنند، واکسن هاری باید حتماً به صورت داخل عضلانی تزریق شود تا اطمینان حاصل شود که سطح حفاظتی لازم ایجاد می‌گردد.

۳. ایمونوگلوبولین هاری

• اگرچه این دو در درمان پس از مواجهه با هم استفاده می‌شوند، اما تداخل فیزیکی و موضعی دارند.
• نوع تداخل: اگر ایمونوگلوبولین در همان محل تزریق واکسن یا با همان سرنگ تزریق شود، می‌تواند آنتی‌ژن‌های واکسن را خنثی کرده و مانع از ایجاد ایمنی فعال شود.
• راهکار: واکسن و ایمونوگلوبولین باید در دو محل کاملاً مجزا از بدن تزریق شوند.

۴. سایر واکسن‌های زنده

• به طور کلی واکسن هاری (که غیرفعال است) تداخل جدی با سایر واکسن‌های روتین ندارد، اما برای رعایت احتیاط علمی، در صورت عدم فوریت، بهتر است بین تزریق آن با واکسن‌های ویروسی زنده (مانند سرخک یا آبله مرغان) فاصله زمانی کوتاه رعایت شود، مگر در موارد مواجهه اورژانسی که واکسن هاری اولویت مطلق دارد.

تداخل با مواد غذایی و رژیم غذایی

• بر اساس مطالعات بالینی بین‌المللی، هیچ تداخل مستقیم و شناخته شده‌ای بین مصرف مواد غذایی، میوه‌ها یا رژیم‌های غذایی خاص با اثربخشی واکسن هاری وجود ندارد.
• توصیه عمومی: بیمار می‌تواند رژیم غذایی عادی خود را ادامه دهد. با این حال، حفظ هیدراتاسیون (نوشیدن آب کافی) و تغذیه مناسب به عملکرد بهتر سیستم ایمنی برای پاسخ به واکسن کمک می‌کند.
• الکل: توصیه می‌شود بیماران در طول دوره واکسیناسیون از مصرف الکل خودداری کنند، زیرا الکل می‌تواند سیستم ایمنی را ضعیف کرده و همچنین تشخیص عوارض جانبی احتمالی واکسن (مانند سرگیجه یا تهوع) را برای پزشک دشوار سازد.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی
واکسن هاری می‌تواند بر برخی نتایج آزمایشگاهی به صورت موقت تأثیر بگذارد که پزشک باید در تفسیر آن‌ها دقت کند:

• تست‌های سرولوژی هاری: پس از واکسیناسیون، تست‌های آنتی‌بادی هاری مثبت خواهند شد که این نشان‌دهنده اثربخشی واکسن است و نباید با عفونت فعال اشتباه گرفته شود.
• سرعت رسوب گلبول‌های قرمز: در برخی موارد، تزریق واکسن به دلیل ایجاد یک پاسخ التهابی سیستمیک خفیف، می‌تواند باعث افزایش موقت شاخص‌های التهابی مانند سرعت رسوب گلبول قرمز در آزمایش خون شود.
• تداخل در تست‌های پوستی: مشابه سایر واکسن‌ها، تزریق واکسن هاری ممکن است به طور موقت باعث کاهش واکنش‌پذیری در تست‌های پوستی حساسیت (مانند تست سل) شود. توصیه می‌شود این تست‌ها یا همزمان با واکسن و یا با فاصله چند هفته انجام شوند.

نکات کلیدی مدیریت بالینی

به یاد داشته باشید که در مواجهه با حیوان مشکوک، هاری یک بیماری صد در صد کشنده است. بنابراین، وجود تداخلات دارویی هرگز نباید منجر به قطع یا تأخیر در شروع واکسیناسیون شود. در صورت وجود تداخل (مانند مصرف کورتون)، استراتژی صحیح، تکمیل دوره و سپس تأیید ایمنی از طریق آزمایش تیتر آنتی‌بادی است.

هشدار ها واکسن هاری

هشدارهای جامع و کاربردی بالینی برای پزشکان
مدیریت واکسیناسیون هاری به دلیل ماهیت بحرانی بیماری، نیازمند دقت در جزئیات اجرایی است. هشدارهای زیر برای تضمین ایجاد ایمنی کافی حیاتی هستند:

۱. ممنوعیت تزریق در عضله سرین

• واکسن هاری تحت هیچ شرایطی نباید در عضله باسن تزریق شود. مطالعات بالینی نشان داده‌اند که تزریق در این ناحیه به دلیل بافت چربی زیاد، منجر به جذب ناقص و ایجاد سطح ایمنی پایین‌تر از حد استاندارد می‌شود. این امر می‌تواند منجر به شکست درمان و مرگ بیمار شود. محل ارجح در بزرگسالان عضله بازو و در کودکان خردسال عضله ران است.

۲. مدیریت بیماران دارای نقص ایمنی

• در افرادی که به دلیل بیماری (مانند عفونت اچ‌آی‌وی) یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی (مانند کورتون‌های دوز بالا یا داروهای شیمی‌درمانی) دچار نقص ایمنی هستند، پاسخ به واکسن ممکن است به شدت کاهش یابد.
• نکته بالینی: در این بیماران، بررسی سطح آنتی‌بادی خنثی‌کننده ۲ تا ۴ هفته پس از اتمام دوره واکسیناسیون برای اطمینان از رسیدن به سطح حفاظتی الزامی است.

۳. واکنش‌های حساسیتی و آنافیلاکسی

• اگرچه واکسن‌های مدرن هاری که در محیط‌های سلولی کشت داده می‌شوند بسیار ایمن هستند، اما احتمال بروز واکنش‌های حساسیتی شدید وجود دارد.
• هشدار: تجهیزات احیا و داروهایی مانند اپی‌نفرین باید همیشه در دسترس باشند. با این حال، به دلیل کشنده بودن هاری، حتی سابقه حساسیت شدید مانع از ادامه واکسیناسیون پس از مواجهه نمی‌شود و باید تحت نظارت دقیق و در مراکز مجهز ادامه یابد.

۴. تداخل با ایمونوگلوبولین در محل تزریق

• در پروتکل‌های پس از مواجهه، ایمونوگلوبولین هاری نباید در همان عضله‌ای که واکسن تزریق شده است، وارد شود. همچنین نباید با واکسن در یک سرنگ مخلوط گردد؛ زیرا باعث مهار آنتی‌ژن‌های واکسن و اختلال در ایجاد ایمنی فعال می‌شود.

۵. هشدارهای مرتبط با بیماری‌های عصبی

• در موارد بسیار نادر، بروز علائمی شبیه به سندرم گیلن باره پس از واکسیناسیون گزارش شده است. پزشک باید در صورت بروز ضعف عضلانی صعودی یا تغییرات حسی پس از تزریق، بیمار را به دقت پایش کند، هرچند در پیشگیری پس از مواجهه، خطر بیماری هاری بر این عوارض ارجحیت دارد.

مسمومیت(اوردوز) و مدیریت درمانی
واکسن هاری یک فرآورده بیولوژیک حاوی آنتی‌ژن‌های غیرفعال است و مفهوم اوردوز در آن با داروهای شیمیایی متفاوت است.

نشانه‌ها و وضعیت‌های احتمالی:

• تزریق دوزهای اضافی: معمولاً در اثر اشتباه در ثبت سوابق یا مراجعه بیمار به مراکز مختلف رخ می‌دهد. تزریق دوزهای بیش از حد در یک بازه زمانی کوتاه منجر به مسمومیت سیستمیک نمی‌شود.
• واکنش‌های موضعی تشدید شده: بیش‌مصرفی می‌تواند منجر به افزایش شدت درد، قرمزی، تورم و سفت شدن محل تزریق شود.
• واکنش‌های سیستمیک: علائمی مانند تب، سردرد، تهوع و دردهای عضلانی ممکن است با دوزهای اضافی با شدت بیشتری ظاهر شوند.

پروتکل درمان و مدیریت:

• قطع تزریق‌های اضافی: به محض تشخیص اشتباه در تعداد دوزها، تزریق‌های بعدی باید متوقف شده و برنامه زمانی طبق پروتکل استاندارد بازنگری شود.
• درمان علامتی: استفاده از داروهای مسکن و تب‌بر مانند استامینوفن یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی برای کنترل تب و درد موضعی توصیه می‌شود.
• کمپرس سرد: برای کاهش تورم و درد شدید در محل تزریق می‌توان از کمپرس سرد استفاده کرد.
• پایش طولانی‌مدت: بیمار باید از نظر بروز واکنش‌های حساسیتی تاخیری یا عوارض عصبی نادر تحت نظر باشد، هرچند احتمال بروز آن‌ها بسیار کم است.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی

• تغییر نوع واکسن: اگر واکسنی که بیمار دوره را با آن شروع کرده در دسترس نباشد، می‌توان دوره را با نوع دیگری از واکسن‌های معتبر (مانند واکسن تولید شده در سلول‌های ورو) تکمیل کرد و این جابجایی تداخلی در ایجاد ایمنی ایجاد نمی‌کند.
• اطمینان از تداوم: به بیمار تاکید کنید که هاری درمان ندارد و تکمیل تمام دوزهای واکسن در تاریخ‌های تعیین شده تنها راه نجات از مرگ است.

توصیه های دارویی واکسن هاری

توصیه‌های دارویی برای ارائه به بیمار

با توجه به اینکه بیماری هاری در صورت بروز علائم صد در صد کشنده است، آموزش دقیق به بیمار برای تضمین بقای او حیاتی است:

• تکمیل دوره درمانی: به بیمار با قاطعیت تأکید کنید که هاری هیچ درمانی ندارد. واکسیناسیون تنها راه نجات است و باید تمامی دوزها را دقیقاً در روزهای تعیین شده دریافت کند. حتی یک روز تأخیر در نوبت‌های میانی می‌تواند خطرآفرین باشد.
• مراقبت از محل تزریق: بیمار باید بداند که درد، قرمزی و تورم در محل بازو طبیعی است. برای تسکین این علائم می‌تواند از کمپرس سرد یا داروهای مسکن ساده استفاده کند.
• پرهیز از الکل: توصیه می‌شود بیمار در طول دوره واکسیناسیون از مصرف نوشیدنی‌های الکلی خودداری کند، زیرا الکل می‌تواند سیستم ایمنی را ضعیف کرده و تشخیص عوارض جانبی واکسن را برای پزشک دشوار سازد.
• گزارش علائم عصبی: به بیمار آموزش دهید در صورت بروز علائم غیرعادی مانند مورمور شدن، سوزن‌سوزن شدن در محل زخم قدیمی، یا ضعف عضلانی غیرعادی، فوراً به پزشک اطلاع دهد.
• شناسایی حیوان: اگر حیوان خانگی است، به بیمار بگویید که حیوان باید تا ۱۰ روز تحت نظر باشد، اما این موضوع نباید باعث تأخیر در شروع اولین نوبت واکسن شود.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک

نکات زیر جهت مدیریت هوشمندانه و پیشگیری از شکست درمان در مواجهه با ویروس هاری ارائه می‌شود:

• انتخاب دقیق محل تزریق: واکسن هاری را فقط در عضله بازو (دلتوئید) تزریق کنید. تزریق در باسن به دلیل جذب ضعیف در بافت چربی منجر به شکست ایمنی‌زایی می‌شود. در کودکان خردسال، بخش خارجی ران محل مناسب است.
• شستشوی مکانیکی زخم: مهم‌ترین گام پیش از تزریق، شستشوی عمیق زخم با آب و صابون به مدت حداقل ۱۵ دقیقه است. این کار بار ویروسی را به شدت کاهش می‌دهد. از بخیه زدن زخم‌های هاری تا حد امکان خودداری کنید؛ اگر بخیه ضروری است، ابتدا ایمونوگلوبولین را در لبه‌های زخم تزریق کرده و سپس بخیه شل بزنید.
• مدیریت ایمونوگلوبولین: در افراد واکسینه نشده که دچار جراحت عمیق شده‌اند، تزریق ایمونوگلوبولین اختصاصی هاری الزامی است. تمام یا بیشترین مقدار ممکن از این دارو باید در اطراف و داخل خود زخم تزریق شود و باقی‌مانده آن در عضله‌ای دورتر از محل تزریق واکسن (مثلاً ران) وارد شود.
• بیماران خاص و نقص ایمنی: در افرادی که داروهای کورتونی با دوز بالا یا داروهای ضد سرطان مصرف می‌کنند، پاسخ ایمنی به واکسن ضعیف است. در این موارد، حتماً پس از اتمام دوره، آزمایش سطح آنتی‌بادی را درخواست کنید تا از ایجاد ایمنی کافی مطمئن شوید.
• پروتکل افراد قبلاً واکسینه شده: اگر بیمار قبلاً دوره کامل واکسیناسیون را گذرانده است، نیازی به ایمونوگلوبولین ندارد و تنها دو دوز یادآور واکسن در روزهای صفر و سه کافی است.