ریفامپین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف ریفامپین

ریفامپین یک آنتی‌بیوتیک باکتری‌کُش از خانواده ریفامایسین‌ها است که با مهار آنزیم پلیمراز وابسته به دی‌ان‌دی در باکتری‌ها، سنتز پروتئین را متوقف می‌کند.

موارد مصرف تایید شده
این موارد بر اساس تاییدیه‌های سازمان‌های نظارتی بین‌المللی برای درمان عفونت‌های مایکوباکتریایی و پیشگیری از برخی عفونت‌های باکتریایی است:

۱. درمان سل (سل ریوی و خارج ریوی)

• ریفامپین یکی از ارکان اصلی درمان کوتاه مدت سل محسوب می‌شود.
• توضیح بالینی: این دارو معمولاً در ترکیب با سایر داروهای ضد سل (مانند ایزونیازید، پیرازینامید و اتامبوتولول) تجویز می‌شود. ریفامپین بر باکتری‌های در حال تقسیم سریع و همچنین باکتری‌های نیمه‌خفته اثر می‌گذارد. پزشک باید توجه داشته باشد که به دلیل احتمال ایجاد مقاومت سریع، هرگز نباید از ریفامپین به تنهایی برای درمان سل فعال استفاده کرد.

۲. درمان جذام

• ریفامپین یکی از اجزای اصلی درمان چنددارویی جذام است که توسط سازمان جهانی بهداشت توصیه شده است.
• توضیح بالینی: این دارو اثر باکتری‌کش بسیار قوی بر مایکوباکتریوم لپره دارد. دوزهای ماهانه آن معمولاً در پروتکل‌های درمانی برای هر دو نوع جذام کم‌باکتری و پرباکتری استفاده می‌شود.

۳. پیشگیری از مننژیت مننگوکوکی

• ریفامپین برای حذف نایسریا مننژیتیدیس از نازوفارنکس در افراد ناقل یا کسانی که در معرض تماس نزدیک با بیمار بوده‌اند تجویز می‌شود.
• توضیح بالینی: درمان معمولاً کوتاه مدت (۲ روز) است. پزشک باید به اطرافیان بیمار یادآوری کند که این درمان برای پیشگیری است و برای درمان مننژیت فعال به دلیل عبور محدود از سد خونی مغزی در حالت غیرالتهابی، به تنهایی کاربرد ندارد.

۴. پیشگیری از عفونت هموفیلوس آنفولانزا نوع بی

• در افرادی که در تماس نزدیک با کودکان زیر ۴ سال (که واکسینه نشده‌اند یا نقص ایمنی دارند) بوده‌اند، استفاده می‌شود.

موارد مصرف خارج برچسب و کاربردهای بالینی
در بسیاری از شرایط بالینی، ریفامپین به دلیل نفوذ عالی به بافت‌ها و بیوفیلم‌ها، به عنوان مکمل در درمان عفونت‌های مقاوم استفاده می‌شود:

۱. عفونت‌های مفصل مصنوعی و پروتزها

• ریفامپین در ترکیب با سایر آنتی‌بیوتیک‌ها برای درمان عفونت‌های ناشی از استافیلوکوک در حضور اجسام خارجی تجویز می‌شود.
• توضیح بالینی: ریفامپین توانایی منحصر به فردی در نفوذ به بیوفیلم‌های باکتریایی تشکیل شده روی سطوح فلزی و پلاستیکی دارد. این ویژگی باعث می‌شود که در جراحی‌های ارتوپدی و قلب، یک داروی حیاتی برای حفظ پروتز باشد.

۲. اندوکاردیت عفونی

• به ویژه در عفونت‌های دریچه مصنوعی قلب ناشی از استافیلوکوکوس اورئوس یا اپیدرمیدیس.
• توضیح بالینی: طبق دستورالعمل‌های انجمن قلب آمریکا، ریفامپین باید پس از ۳ تا ۵ روز از شروع آنتی‌بیوتیک‌های اصلی و زمانی که باکتریمی کنترل شده است، به رژیم درمانی اضافه شود تا از مقاومت دارویی جلوگیری گردد.

۳. خارش ناشی از کلستاز (بیماری‌های کبدی)

• ریفامپین برای کنترل خارش‌های شدید در بیماران مبتلا به سیروز صفراوی اولیه یا سایر بیماری‌های انسدادی کبد استفاده می‌شود.
• توضیح بالینی: مکانیسم پیشنهادی، القای آنزیم‌های کبدی است که باعث افزایش متابولیسم و دفع مواد خارش‌زا می‌شود.

۴. عفونت‌های پوستی و بافت نرم مقاوم

• مانند هیدرادنیت چرکی یا عفونت‌های مزمن استافیلوکوکی که به درمان‌های معمول پاسخ نمی‌دهند.

نکات کلیدی و هشدارهای کاربردی برای پزشک

• تغییر رنگ ترشحات بدن: پزشک باید حتماً به بیمار اطلاع دهد که ریفامپین باعث نارنجی یا قرمز شدن رنگ ادرار، عرق، بزاق و اشک می‌شود. این پدیده بی‌خطر است اما می‌تواند باعث تغییر رنگ دائمی لنزهای تماسی نرم شود.
• تداخلات دارویی گسترده: ریفامپین یکی از قوی‌ترین القاکننده‌های آنزیم‌های کبدی است. این دارو می‌تواند غلظت خونی بسیاری از داروها (از جمله قرص‌های ضدبارداری، وارفارین، داروهای ضد صرع و برخی داروهای قلبی) را به شدت کاهش داده و آن‌ها را بی‌اثر کند.
• پایش کبدی: به دلیل پتانسیل سمیت کبدی، بررسی آنزیم‌های کبد پیش از شروع درمان و به صورت دوره‌ای، به ویژه در بیماران الکلی یا دارای بیماری‌های زمینه‌ای کبد، الزامی است.

مکانیسم اثر ریفامپین

ریفامپین یک آنتی‌بیوتیک باکتری‌کش بسیار قوی است که با هدف قرار دادن فرآیند رونویسی ژنتیکی، از تکثیر و بقای باکتری‌ها جلوگیری می‌کند:

۱. مهار آنزیم پلیمراز

• مکانیسم اصلی ریفامپین، اتصال محکم به زیرواحد بتای آنزیم آر-ان-ای پلیمراز وابسته به دی-ان-ای در باکتری‌ها است. این اتصال باعث ایجاد یک مانع فیزیکی می‌شود که از طویل شدن زنجیره آر-ان-ای جلوگیری می‌کند.
• تحلیل بالینی: این دارو سنتز پروتئین‌های باکتریایی را در همان مراحل اولیه متوقف می‌کند. از آنجایی که آنزیم پلیمراز پستانداران ساختار متفاوتی دارد و به ریفامپین متصل نمی‌شود، این دارو سمیت انتخابی بالایی برای باکتری‌ها دارد.

۲. فعالیت باکتری‌کشی گسترده

• ریفامپین نه تنها بر باکتری‌های در حال تقسیم فعال، بلکه بر باکتری‌هایی که در مرحله متابولیک آهسته یا نیمه‌خفته هستند (مانند مایکوباکتریوم‌های داخل ماکروفاژها) نیز موثر است. این ویژگی باعث می‌شود ریفامپین در کوتاه کردن دوره درمان بیماری سل نقش حیاتی داشته باشد.

۳. مقاومت دارویی

• مقاومت به ریفامپین معمولاً ناشی از جهش‌های ژنتیکی در ژن مربوط به زیرواحد بتای پلیمراز است. به همین دلیل، در درمان عفونت‌های فعال (مانند سل)، تجویز آن همواره باید به صورت ترکیبی باشد تا از بروز مقاومت جلوگیری شود.

فارماکوکینتیک ریفامپین

۱. جذب و فراهمی زیستی

• ریفامپین پس از مصرف خوراکی به سرعت و به میزان تقریباً کامل (حدود ۹۰ درصد) از دستگاه گوارش جذب می‌شود. حداکثر غلظت خونی معمولاً بین ۲ تا ۴ ساعت پس از مصرف حاصل می‌گردد.
• نکته بالینی: مصرف دارو همراه با غذا باعث تأخیر در جذب و کاهش اوج غلظت خونی می‌شود. بنابراین توصیه می‌شود دارو با معده خالی (یک ساعت قبل یا دو ساعت بعد از غذا) مصرف شود.

۲. توزیع بافتی

• ریفامپین دارویی به شدت چربی‌دوست است و به خوبی در اکثر بافت‌ها و مایعات بدن توزیع می‌شود. این دارو به میزان حدود ۸۰ درصد به پروتئین‌های پلاسما متصل می‌گردد.
• نفوذ به سد خونی-مغزی: در حالت عادی نفوذ کمی به مایع مغزی-نخاعی دارد، اما در صورت التهاب پرده‌های مغز (مننژیت)، غلظت آن در این ناحیه به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.
• نفوذ به داخل سلول: این دارو به راحتی وارد سلول‌های بیگانه خوار (ماکروفاژها) می‌شود که محل اصلی تجمع باکتری‌های سل است.

۳. متابولیسم کبدی و القای آنزیمی

• متابولیسم اصلی ریفامپین در کبد و از طریق فرآیند دِاستیلاسیون صورت می‌گیرد. متابولیت حاصل همچنان دارای فعالیت ضدباکتریایی است.
• خودالقایی: ریفامپین متابولیسم خود را با تحریک آنزیم‌های کبدی افزایش می‌دهد، به طوری که نیمه‌عمر آن پس از چند روز مصرف مداوم، از حدود ۳ تا ۵ ساعت به حدود ۲ تا ۳ ساعت کاهش می‌یابد.
• القای آنزیم سیتوکروم: این دارو یکی از قوی‌ترین القاکننده‌های سیستم آنزیمی کبد است که منجر به تداخلات دارویی بسیار گسترده با طیف وسیعی از داروها می‌شود.

۴. دفع

• دفع دارو عمدتاً از طریق صفرا و مدفوع صورت می‌گیرد (حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد). حدود ۵ تا ۱۵ درصد دارو نیز به صورت تغییر نیافته از طریق اادرار دفع می‌شود.
• تغییر رنگ ترشحات: به دلیل رنگ قرمز-قهوه‌ای ذاتی پودر ریفامپین، تمامی ترشحات بدن شامل ادرار، مدفوع، عرق، اشک و بزاق به رنگ نارنجی یا قرمز در می‌آیند که یک پدیده فیزیولوژیک بی‌خطر است.

منع مصرف ریفامپین

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط خاص
ریفامپین یک داروی قدرتمند با اثرات سیستمیک گسترده است و در شرایط زیر منع مصرف مطلق یا احتیاط شدید دارد:

۱. حساسیت مفرط و واکنش‌های آلرژیک

• سابقه هرگونه واکنش حساسیتی شدید به ریفامپین یا سایر داروهای خانواده ریفامایسین‌ها منع مصرف مطلق محسوب می‌شود.
• تحلیل بالینی: واکنش‌های متقاطع در این خانواده دارویی شایع است. بروز علائمی مانند کهیر شدید، تنگی نفس یا شوک آنافیلاکسی مستلزم قطع فوری دارو و ثبت در پرونده دائمی بیمار است.

۲. بیماری‌های حاد و فعال کبد

• بیماران مبتلا به زردی (یرقان) ناشی از آسیب سلول‌های کبدی یا بیماری‌های مزمن و پیشرفته کبد نباید از این دارو استفاده کنند.
• تحلیل بالینی: ریفامپین پتانسیل بالایی برای ایجاد سمیت کبدی دارد. در بیماران مبتلا به بیماری‌های کبدی، متابولیسم دارو مختل شده و خطر بروز نارسایی حاد کبد افزایش می‌یابد.

۳. تداخلات دارویی با داروهای ضد ویروس

• مصرف همزمان ریفامپین با برخی داروهای ضد ویروس (مانند مهارکننده‌های پروتئاز که در درمان ایدز کاربرد دارند) به دلیل کاهش شدید غلظت خونی این داروها منع مصرف دارد.
• تحلیل بالینی: ریفامپین با القای شدید آنزیم‌های کبدی، اثربخشی درمان‌های ضد ویروسی را از بین می‌برد که می‌تواند منجر به شکست درمان و مقاومت ویروسی شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
مدیریت مصرف ریفامپین در دوران بارداری و شیردهی نیازمند ارزیابی دقیق سود و زیان است:

۱. دوران بارداری

• وضعیت ایمنی: ریفامپین در رده بارداری سی قرار دارد. مطالعات حیوانی نشان‌دهنده نقص‌های مادرزادی (مانند شکاف کام و ناهنجاری‌های اسکلتی) در دوزهای بالا بوده است.
• تحلیل بالینی: این دارو تنها در صورتی در بارداری تجویز می‌شود که درمان بیماری (مانند سل فعال) برای جان مادر حیاتی باشد. نکته بسیار مهم برای پزشکان: مصرف ریفامپین در هفته‌های آخر بارداری می‌تواند منجر به خونریزی پس از زایمان در مادر و خونریزی در نوزاد شود (به دلیل اختلال در فاکتورهای وابسته به ویتامین کا). در صورت مصرف، تجویز ویتامین کا به نوزاد بلافاصله پس از تولد الزامی است.

۲. دوران شیردهی

• وضعیت انتقال: ریفامپین در شیر مادر ترشح می‌شود.
• تحلیل بالینی: اگرچه میزان داروی وارد شده به بدن نوزاد از طریق شیر کم است، اما به دلیل خطر احتمالی سمیت کبدی در نوزاد یا ایجاد مقاومت باکتریایی، توصیه می‌شود بین ادامه شیردهی یا قطع دارو (بسته به نیاز مادر) یکی انتخاب شود. در صورت ضرورت مصرف، نوزاد باید از نظر تغییر رنگ ادرار و علائم کبدی پایش شود.

موارد منع مصرف در کودکان

۱. محدودیت‌های سنی و نوزادان

• در نوزادان، به ویژه نوزادان نارس، به دلیل عدم تکامل سیستم آنزیمی کبد و مسیرهای دفع صفراوی، ریفامپین باید با احتیاط فوق‌العاده زیاد تجویز شود.
• تحلیل بالینی: خطر تجمع دارو در بدن نوزاد و بروز مسمومیت کبدی بالا است. دوزبندی در کودکان باید دقیقاً بر اساس وزن بدن محاسبه شود.

۲. تداخل با واکسیناسیون

• ریفامپین ممکن است با پاسخ ایمنی به برخی واکسن‌های زنده ضعیف شده (مانند واکسن خوراکی تیفوئید) تداخل داشته باشد.
• توصیه بالینی: بهتر است واکسیناسیون‌های زنده تا پایان دوره درمان با ریفامپین به تعویق بیفتد.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پایش مداوم کبد: در تمامی بیماران، به ویژه افراد مسن، کودکان و الکلی‌ها، سنجش آنزیم‌های کبدی و بیلی‌روبین پیش از شروع و به صورت ماهانه در طول درمان ضروری است.
• تغییر رنگ ترشحات: به والدین کودکان یا زنان باردار اطمینان دهید که رنگ نارنجی ادرار یا اشک طبیعی است، اما اگر با زردی چشم یا پوست همراه شود، نشانه سمیت کبدی است.
• پیشگیری از مقاومت: در کودکان مبتلا به سل، هرگز ریفامپین را به صورت تک‌دارویی تجویز نکنید تا از بروز مقاومت‌های خطرناک جلوگیری شود.

عوارض جانبی ریفامپین

عوارض جانبی سیستمیک و فراوانی آن‌ها
عوارض ریفامپین بر اساس سیستم‌های بدن و با ذکر درصد تقریبی بروز در بیماران به شرح زیر است:

۱. عوارض گوارشی (شایع‌ترین بخش)

اختلالات گوارشی در بسیاری از بیماران گزارش شده است و شامل موارد زیر است:

• تهوع و استفراغ: در حدود ۱ تا ۵ درصد بیماران دیده می‌شود.
• دردهای شکمی و کرامپ: بین ۱ تا ۳ درصد گزارش شده است.
• بی‌اشتهایی: در حدود ۲ درصد موارد رخ می‌دهد.
• اسهال: در کمتر از ۲ درصد بیماران مشاهده شده است.

۲. عوارض کبدی (بسیار مهم از نظر بالینی)

سمیت کبدی جدی‌ترین عارضه این دارو است:

• افزایش بدون علامت آنزیم‌های کبدی: در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بیماران رخ می‌دهد که اغلب خودبه‌خود بهبود می‌یابد.
• هپاتیت بالینی (همراه با زردی): در کمتر از ۱ درصد بیماران دیده می‌شود، اما در صورت مصرف همزمان با ایزونیازید این رقم می‌تواند به ۳ تا ۵ درصد افزایش یابد.

۳. عوارض مربوط به سیستم ایمنی و حساسیت

این واکنش‌ها اغلب در درمان‌های منقطع یا دوزهای بالا دیده می‌شوند:

• سندرم شبه آنفلوانزا (تب، لرز، درد عضلانی): در درمان‌های دوبار در هفته، تا ۲۰ درصد گزارش شده است، اما در درمان روزانه کمتر از ۱ درصد است.
• واکنش‌های پوستی (خارش، بثورات جلدی): در ۱ تا ۵ درصد بیماران رخ می‌دهد.

۴. عوارض خونی و ادراری

• کاهش پلاکت‌های خون (ترومبوسیتوپنی): کمتر از ۱ درصد، اما در صورت بروز به دلیل خطر خونریزی بسیار جدی است.

نارسایی حاد کلیه: بسیار نادر و معمولاً کمتر از ۰.۱ درصد است که اغلب با واکنش‌های حساسیتی همراه است.

تغییرات فیزیولوژیک (۱۰۰ درصد موارد)

پزشک باید توجه داشته باشد که برخی اثرات ریفامپین عارضه جانبی محسوب نمی‌شوند بلکه خاصیت ذاتی دارو هستند:

• تغییر رنگ ترشحات بدن: در ۱۰۰ درصد بیماران، ادرار، عرق، اشک و بزاق به رنگ نارنجی یا قرمز در می‌آید. این پدیده کاملاً بی‌خطر است اما برای بیمار باید توضیح داده شود.

تحلیل بالینی و توصیه‌های مدیریتی برای پزشک

• پایش آنزیم‌ها: به دلیل بروز افزایش آنزیم‌های کبدی در بیش از ۱۰ درصد بیماران، انجام آزمایش‌های دوره‌ای کبد ضروری است. اگر افزایش آنزیم‌ها بیش از ۵ برابر حد نرمال (در بیمار بدون علامت) یا بیش از ۳ برابر (در بیمار دارای علامت) باشد، قطع دارو باید مدنظر قرار گیرد.
• مدیریت واکنش‌های حساسیتی: در صورت بروز سندرم شبه آنفلوانزا، تغییر رژیم درمانی از حالت منقطع به روزانه می‌تواند در کاهش این عارضه (که در ۲۰ درصد موارد دوزهای بالا دیده می‌شود) موثر باشد.
• هشدار در مورد خونریزی: با توجه به احتمال کاهش پلاکت‌ها، هرگونه کبودی غیرعادی یا خونریزی از لثه باید جدی گرفته شود.

تداخلات دارویی ریفامپین

مشخصات کلی تداخلات:

• سوبسترای OATP1B1
• سوبسترای P-gp
• مهارکننده OATP1B1 (قوی)
• مهارکننده OATP1B3 (قوی)
• القاکننده CYP1A2 (شدید)
• القاکننده CYP2B6 (شدید)
• القاکننده CYP2C8 (شدید)
• القاکننده CYP2C9 (شدید)
• القاکننده CYP2C19 (شدید)
• القاکننده CYP2E1 (شدید)
• القاکننده CYP3A4 (شدید)
• القاکننده UGT1A1
• القاکننده UGT1A3
• القاکننده UGT1A9
• القاکننده UGT2B4
• القاکننده UGT2B7
• القاکننده OATP1B1
• القاکننده p-gp
• تحت تاثیر تاخیر در تخلیه ی معده
• تغییر در فلور نرمال دستگاه گوارش
• تشدید اثرات ضد انعقاد
• اختلال در پاسخ ایمنی در برابر عوامل باکتریایی
• افزایش حذف هورمون‌های تیروئیدی از بدن

تداخلات رده X (پرهیز):

آبماسیکلیب، آلپلیسیب، فراورده‌های ترکیبی ضدویروس هپاتیت سی، آپیکسابان، اپرمیلاست، اپرپیتانت، آرته‌متر، آسوناپرویر، آتازاناویر، آتوواکون، آواپریتینیب، آکسیتینیب، ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، بداکیلین، بتریکسابان، بیکتگراویر، بورتزومیب، بوسوتینیب، بریگاتینیب، کپماتینیب، کاریپرازین، سریتینیب، واکسن وبا، کوبیستات، کوبیمتینیب، کوپانلیسیب، کریزوتینیب، دابیگاتران اتکسیلات، داکلاتاسویر، دارولوتامید، داروناویر، داسابوویر، دفلازاکورت، دلامانید، دلاویردین، دکس لانزوپرازول، دینوژست، دیلتیازم، دوراویرین، دوکسوروبیسین (متداول)، دروندارون، دولیسیب، ادوکسابان، الاگولیکس/ استرادیول/ نوراتیندرون، الباسویر، الکساکافتور، تزاکافتور و ایواکافتور، الیگلوستات، الویتگراویر، انکورافنیب، انترکتینیب، اردافتینیب، اس امپرازول، اتراویرین، فدراتینیب، فیماسارتان، فلیبانسرین، فوسامپرناویر، فوس اپرپیتانت، فوس نتوپیتانت، فوستاماتینیب، جمی‌گلیپتین، گیلتریتینیب، گلاسدگیب، گلکاپرویر و پیبرنتاسویر، گرازوپرویر، ایبروتینیب، ایدلالیسیب، ایندیناویر، فراورده‌های ایرینوتکان، ایزاووکونازونیوم سولفات، ایسترادفیلین، ایتراکونازول، ایوابرادین، ایواکافتور، ایووسیدنیب، ایکسازومیب، لانسوپرازول، لدیپاسویر، لمبورکسانت، لترموویر، لوپیناویر، لورلاتینیب، لوماکافتور و ایواکافتور، لوماتپرون، لومفانترین، لوراسیدون، لربینکتدین، ماسیمورلین، ماسیتنتان، میدوستورین، میفپریستون، مایکوفنولات، نالدمدین، نالوکسگل، نلفیناویر، نراتینیب، نتوپیتانت، نیفدیپین، نیلوتینیب، نیمودیپین، نینتدانیب، نیسولدیپین، اولاپاریب، امپرازول، اوزانیمود، پالبوسیکلیب، پانوبینوستات، پازوپانیب، پمیگاتینیب، پکسیدارتینیب، پیماوانسرین، پیپراکین، پوناتینیب، پرازیکوانتل، پرتومانید، کینین، رانولازین، رگورافنیب، روفناسین، ریبوسیکلیب، ریلپیویرین، ریمگپنت، ریپرتینیب، ریتوناویر، ریواروکسابان، روفلومیلاست، رومیدپسین، ساسیتوزومب گوویتیکان، ساکویناویر، سلپرکاتینیب، سیمپرویر، سیپونیمود، سوفوسبوویر، سونیدگیب، سورافنیب، تاسیملتئون، تازمتوستات، تلیترومایسین، تنوفوویر آلافنامید، تزاکافتور و ایواکافتور، تیکاگرلور، تیپراناویر، توفاسیتینیب، تورمیفن، ترابکتدین، توکاتینیب، آبروگپنت، اولی‌پریستال، اوپاداستینیب، والبنازین، واندتانیب، ولپاتازویر، ونتوکلاکس، وین کریستین (لیپوزومال)، وینفلونین، ووراپاکسار، وریکونازول، وکسیلاپرویر، زانوبروتینیب، زولپیدم

افزایش اثرات داروها توسط ریفامپین:

آسوناپرویر، بوسنتان، کلاریترومایسین، کلوپیدوگرل، سیکلوفسفامید، دوکسرکلسیفرول، الاگولیکس، الوکسادولین، فکسوفنادین، فیماسارتان، فلوواستاتین، گلکاپرویر و پیبرنتاسویر، ایفوسفامید، ایزونیازید، لفلونامید، لوپیناویر، لورلاتینیب، پیتاواستاتین، پروپوفول، پروتیونامید، روفناسین، رومیدپسین، ساکویناویر، تیوتپا، وکسیلاپرویر

افزایش اثرات ریفامپین توسط داروها:

داروهای ضد قارچ (مشتقات آزول ها، سیستمیک)، سفازولین، سفالوسپورین ها (حاوی زنجیره جانبیان متیل تیوتترازول [NMTT])، کلاریترومایسین، دلاویردین، الاگولیکس/ استرادیول/ نوراتیندرون، الترومبوپگ، جم‌فیبروزیل، لترموویر، پیرازینامید، تری‌فلونوماید، وریکونازول

کاهش اثرات داروها توسط ریفامپین:

آبماسیکلیب، آبیراترون استات، آکالابروتینیب، آفاتینیب، آگوملاتین، آلفنتانیل، آلیسکایرن، آلپلیسیب، آمیودارون، داروهای ضد قارچ (مشتقات آزول ها، سیستمیک)، فراورده‌های ترکیبی ضدویروس هپاتیت سی، آپالوتامید، آپیکسابان، اپرمیلاست، اپرپیتانت، آریپیپرازول، آریپیپرازول لاروکسیل، آرته‌متر، آسوناپرویر، آتالورن، آتازاناویر، آتورواستاتین، آتوواکون، آواپریتینیب، آواترومبوپگ، آکسیتینیب، باربیتورات ها، بازدوکسیفن، ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، واکسن ب.ث.ژ (ایمنی‌زا)، بداکیلین، بنپریدول، بتابلاکرها، بنزهیدروکدون، بتریکسابان، بیکتگراویر، بورتزومیب، بوسنتان، برنتوکسی‌مب ودوتین، برکسپیپرازول، بریگاتینیب، بریواراستام، بوپرنورفین، بوپرپیون، بوسپیرون، بوپرنورفین، کابوزاتینیب، کلسیفدیول، مهارکننده‌های کانال کلسیمی، کاناگلیفلوزین، کانابیدیول، ماری‌جوانا (شاهدانه)، کاربامازپین، کاریپرازین، کاریسوپرودول، کارودیلول، کاسپوفونژین، سلکوکسیب، سلیپرولول، سریتینیب، کلرامفنیکل (سیستمیک)، واکسن وبا، سیتالوپرام، کلادریبین، کلاریترومایسین، کلوزاپین، کوبیستات، کوبیمتینیب، کدئین، کوپانلیسیب، کورتیکواستروئیدها (سیستمیک)، کریزوتینیب، سیکلوسپورین (سیستمیک)، سوبستراهای CYP3A4 (خطر بالا با القاکننده‌ها)، دابیگاتران اتکسیلات، دابرافنیب، داکلاتاسویر، داپسون (سیستمیک)، دارولوتامید، داروناویر، داسابوویر، داساتینیب، دفراسیروکس، دلامانید، دلاویردین، دگزامتازون (سیستمیک)، دکس لانزوپرازول، دیکلوفناک (سیستمیک)، دینوژست، دی اتیل استیل بسترول، دیلتیازم، دیزوپیرامید، دولوتگراویر، دوراویرین، دوکسوروبیسین (متداول)، داکسی سیکلین، درونابینول، دروندارون، دولیسیب، ادوکسابان، افاویرنز، الباسویر، الکساکافتور/ تزاکافتور/ ایواکافتور، الیگلوستات، الویتگراویر، انکورافنیب، انفورتومب ودوتین، انترکتینیب، انزالوتامید، اراواسایکلین، اردافتینیب، ارلوتینیب، اس امپرازول، استریول (سیستمیک، موضعی)، مشتقات استروژن (فراورده‌های ضدبارداری)، اتیزولام، اتوپوزاید، اتوپوزاید فسفات، اتراویرین، اورولیموس، اووگلیپتین، اگزمستان، فدراتینیب، فنفلورامین، فنتانیل، فکسوفنادین، فلیبانسرین، فلوواستاتین، فوسامپرناویر، فوس اپرپیتانت، فوس نتوپیتانت، فوس فنی‌توئین – فنی‌توئین، فوستاماتینیب، فوستمساویر، جفیتینیب، جمی‌گلیپتین، ژسترینون، گیلتریتینیب، گلاسدگیب، گلکاپرویر و پیبرنتاسویر، گرازوپرویر، گوانفاسین، مهارکننده‌های HMG-CoA (استاتین ها)، هیدروکدون، هیدروکورتیزون، ایبروتینیب، ایدلالیسیب، ایفوسفامید، ایماتینیب، ایندیناویر، فراورده‌های ایرینوتکان، ایزاووکونازونیوم سولفات، ایسترادفیلین، ایتراکونازول، ایوابرادین، ایواکافتور، ایووسیدنیب، ایکسابپیلون، ایکسازومیب، کتامین، لاکتوباسیلوس و استریول، لاموتریژین، لاپاتینیب، لاروترکتینیب، لدیپاسویر، لفامولین، لفامولین (داخل وریدی)، لمبورکسانت، لزینوراد، لترموویر، لوومتادون، لیناگلیپتین، لوپیناویر، لورلاتینیب، لورنوکسیکام، لوزارتان، لوماکافتور و ایواکافتور، لوماتپرون، لومفانترین، لورازیدون، لربینکتدین، ماسیمورلین، ماسیتنتان، مانیدیپین، مپریدین، متادون، متیل پردنیزولون، میدوستورین، میفپریستون، میرابگرون، میرودنافیل، میرتازاپین، مرفین (سیستمیک)، مایکوفنولات، نالدمدین، نالمفن، نالوکسگل، ناتگلنید، نلفیناویر، نراتینیب، نتوپیتانت، نویراپین، نیفدیپین، نیلوتینیب، نیمودیپین، نینتدانیب، نیسولدیپین، نیترازپام، الانزاپین، اولاپاریب، امپرازول، اوسیلودروستات، اوسیمرتینیب، اسپمیفن، اکس‌کاربازپین، اوکسی‌کدون، اوزانیمود، پالبوسیکلیب، پالیپریدون، پانوبینوستات، پازوپانیب، پکسیدارتینیب، سوبستراهای P-gp/ABCB1، پیماوانسرین، پیوگلیتازون، پیپراکین، پیتولیسانت، پولاتوزومب ودوتین، پوناتینیب، پراسوگرل، پراواستاتین، پرازیکوانتل، پردنیزولون (سیستمیک)، پردنیزون، پرتومانید، پروژستین ها (فراورده‌های ضدبارداری)، پروپاستامول، پروپافنون، کوئتیاپین، کینیدین، کینین، رادوتینیب، رالتگراویر، راملتئون، رانولازین، ربوکستین، رگورافنیب، رمدسیویر، رپاگلینید، ریبوسیکلیب، ریلپیویرین، ریسپریدون، ریتوناویر، ریواروکسابان، روفلومیلاست، رولاپیتانت، روسیگلیتازون، رزوواستاتین، روکسولیتینیب، ساسیتوزومب گوویتیکان، ساکویناویر، ساکساگلیپتین، سلکسی‌پگ، سلپرکاتینیب، سلومتینیب، سرترالین، سیمپرویر، سیپونیمود، سیرولیموس، سدیم پیکوسولفات، سوفوسبوویر، سونیدگیب، سورافنیب، سوفنتانیل، سولفامتوکسازول، سولفونیل اوره‌ها، تاکرولیموس (سیستمیک)، تادالافیل، تاموکسیفن، تاسیملتئون، تازمتوستات، تلیترومایسین، تمسیرولیموس، تنوفوویر آلافنامید، تربینافین (سیستمیک)، ترتاتولول، تتراهیدروکانابینول، تتراهیدروکانابینول و کانابیدیول، تزاکافتور و ایواکافتور، تیوتپا، فراورده‌های تیروئیدی، تیاگابین، تیکاگرلور، تیپراناویر، توفاسیتینیب، تولواپتان، تورمیفن، توراسمید، ترابکتدین، ترامادول، تری‌متوپریم، تروپیسترون، توکاتینیب، واکسن حصبه، آبروگپنت، یودنافیل، یولی‌پریستال، اوپاداستینیب، والبنازین، فراورده‌های والپروات، وندتانیب، ولپاتاسویر، ومورافنیب، ونتوکلاکس، ویلازودون، وین کریستین (لیپوزومال)، وینفلونین، آنتاگونیست های ویتامین کا، وراپاکسار، ورتیوکستین، وریکونازول، وکسلوتور، وکسیلاپرویر، زالپلون، زانوبروتینیب، زیدوودین، زولپیدم، زونیسامید، زوکلوپنتیکسول

کاهش اثرات ریفامپین توسط داروها:

تداخل قابل‌توجهی مشخص نشده است.

تداخلاات دارویی مهم

ریفامپین باعث افزایش فعالیت آنزیم‌های سیتوکروم کبد می‌شود. این عمل منجر به متابولیسم سریع‌تر و کاهش شدید غلظت خونی داروهای همزمان می‌گردد. مهم‌ترین تداخلات عبارتند از:

۱. داروهای ضد انعقاد خون

• داروهایی مانند وارفارین.
• نوع تداخل: ریفامپین متابولیسم وارفارین را به شدت افزایش داده و اثر ضد انعقادی آن را از بین می‌برد که خطر لخته شدن خون را به همراه دارد.
• مدیریت: دوز وارفارین ممکن است نیاز به افزایش دو تا سه برابری داشته باشد و آزمایش زمان پروترومبین باید به صورت روزانه یا هفتگی پایش شود.

۲. داروهای ضد بارداری هورمونی

• انواع قرص‌های خوراکی ضد بارداری، آمپول‌های تزریقی و ایمپلنت‌ها.
• نوع تداخل: این یکی از مشهورترین تداخلات است. ریفامپین باعث بی‌اثر شدن کامل این داروها می‌شود که منجر به بارداری ناخواسته می‌گردد.
• مدیریت: پزشک باید اکیداً توصیه کند که بیمار در طول درمان و تا یک ماه پس از قطع ریفامپین، از روش‌های غیرهورمونی مانند کاندوم استفاده کند.

۳. داروهای قلبی و فشار خون

• داروهایی مانند دیگوکسین، وراپامیل، دیلتیازم، پروپرانولول و آملودیپین.
• نوع تداخل: کاهش سطح خونی این داروها منجر به عدم کنترل فشار خون یا بروز آریتمی‌های قلبی می‌شود.
• مدیریت: پایش دقیق فشار خون و ضربان قلب الزامی است و معمولاً نیاز به افزایش دوز این داروها وجود دارد.

۴. داروهای ضد دیابت خوراکی

• داروهایی مانند گلی‌بنکلامید و پیوگلیتازون.
• نوع تداخل: کاهش اثر کاهندگی قند خون و از دست رفتن کنترل دیابت بیمار.
• مدیریت: قند خون بیمار باید به طور مرتب چک شود.

۵. داروهای ضد ویروس و ضد ایدز

• داروهایی مانند آتازاناویر، ریتوناویر و ایندیناویر.
• نوع تداخل: ریفامپین سطح این داروها را به زیر محدوده درمانی می‌رساند که منجر به شکست درمان ایدز و مقاومت ویروسی می‌شود. بسیاری از این ترکیبات منع مصرف همزمان مطلق دارند.

۶. داروهای کورتونی

• داروهایی مانند پردنیزولون و دگزامتازون.
• نوع تداخل: ریفامپین اثرات ضد التهابی این داروها را به شدت کاهش می‌دهد که در بیماران مبتلا به نارسایی غده فوق کلیوی یا بیماری‌های خودایمنی خطرناک است.

تداخل با غذا و مواد خوراکی

• تداخل با زمان غذا خوردن: غذا باعث تأخیر در جذب و کاهش اوج غلظت خونی ریفامپین می‌شود.
• توصیه بالینی: دارو باید حتماً با معده خالی، یعنی حداقل یک ساعت قبل از غذا یا دو ساعت بعد از صرف غذا، همراه با یک لیوان پر از آب مصرف شود.
• تداخل با الکل: مصرف الکل همراه با ریفامپین خطر سمیت کبدی را به صورت تصاعدی افزایش می‌دهد. پزشک باید بیمار را از مصرف هرگونه مشروبات الکلی در طول دوره درمان منع کند.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی

پزشک باید در تفسیر نتایج آزمایشگاهی بیماران مصرف‌کننده ریفامپین به تداخلات زیر توجه داشته باشد:

• آزمایش بیلی‌روبین: ریفامپین با دفع بیلی‌روبین رقابت می‌کند و ممکن است باعث افزایش کاذب و موقت سطح بیلی‌روبین خون در ابتدای درمان شود.
• سنجش ادراری مواد مخدر: این دارو می‌تواند باعث بروز نتایج مثبت کاذب در آزمایش‌های غربالگری ادراری برای مواد اپیوییدی (مانند متادون یا مرفین) شود، به ویژه زمانی که از روش‌های رنگ‌سنجی استفاده می‌شود.
• آزمایش ویتامین ب ۱۲ و اسید فولیک: ریفامپین ممکن است در روش‌های سنجش میکروبی این ویتامین‌ها تداخل ایجاد کرده و نتایج را تغییر دهد.
• تغییر رنگ ادرار: رنگ نارنجی یا قرمز ادرار ناشی از دارو می‌تواند در آزمایش‌های تجزیه ادرار که بر اساس تغییر رنگ نوار ادراری هستند (مانند سنجش کتون یا گلوکز با نوار)، تداخل ایجاد کند.

هشدار ها ریفامپین

هشدارهای جامع و کاربردی بالینی برای پزشکان
ریفامپین یک داروی استراتژیک با پتانسیل بالای تداخلات متابولیک و سمیت بافتی است. توجه به هشدارهای زیر برای حفظ ایمنی بیمار حیاتی است:

۱. سمیت کبدی و پایش آنزیم‌ها

• ریفامپین می‌تواند منجر به التهاب کبد شود که در برخی موارد شدید و کشنده است. خطر سمیت کبدی در بیماران مسن، افراد با سابقه سوءمصرف الکل و بیمارانی که همزمان داروهای سمی برای کبد مصرف می‌کنند، به شدت افزایش می‌یابد.
• نکته کاربردی: پیش از شروع درمان، آزمایش‌های پایه عملکرد کبد را انجام دهید. در صورت افزایش آنزیم‌های کبدی به بیش از سه تا پنج برابر حد نرمال، یا بروز علائمی مانند زردی چشم و پوست، تهوع مداوم و درد شکم، باید فوراً مصرف دارو را قطع و وضعیت را ارزیابی کنید.

۲. سندرم شبه آنفلوانزا در درمان‌های منقطع

• در بیمارانی که دارو را به صورت نامنظم یا با دوزهای بالا (بیش از یک بار در هفته) مصرف می‌کنند، "سندرم فلولایک" شامل تب، لرز، درد عضلانی و سرگیجه ممکن است رخ دهد.
• نکته کاربردی: این وضعیت ممکن است به سمت عوارض جدی‌تر مانند نارسایی حاد کلیه یا تنگی نفس پیشرفت کند. به بیمار بر مصرف منظم و روزانه طبق دستور تاکید کنید.

۳. تداخلات دارویی گسترده (القای آنزیمی)

• ریفامپین یکی از قوی‌ترین القاکننده‌های آنزیم‌های کبد است که متابولیسم بسیاری از داروها را به شدت تسریع می‌کند.
• نکته کاربردی: این دارو می‌تواند باعث بی‌اثر شدن قرص‌های ضدبارداری، داروهای ضد انعقاد خون (مانند وارفارین)، داروهای ضد دیابت خوراکی، داروهای قلبی و داروهای ضد ویروس شود. در صورت تجویز ریفامپین، باید دوز این داروها مجدداً تنظیم شود یا روش‌های پیشگیری از بارداری غیرهورمونی جایگزین گردد.

۴. تغییر رنگ ترشحات بدن

• دارو باعث تغییر رنگ قرمز یا نارنجی در تمام مایعات بدن می‌شود.
• نکته کاربردی: به بیمار اطمینان دهید که این پدیده بی‌خطر است. با این حال، به استفاده‌کنندگان از لنزهای تماسی نرم هشدار دهید که این تغییر رنگ می‌تواند دائمی باشد و لنزها را خراب کند.

مسمومیت(اوردوز) و مدیریت درمانی
مسمومیت با ریفامپین می‌تواند به سرعت منجر به نارسایی ارگان‌های حیاتی شود. علائم معمولاً در عرض ۳۰ دقیقه تا ۲ ساعت پس از مصرف مقادیر غیرمجاز ظاهر می‌شوند.

۱. نشانه‌های بالینی مسمومیت

• سندرم مرد قرمز: تغییر رنگ قرمز-نارنجی شدید در پوست، مخاط و ترشحات که مشخصه اصلی مسمومیت با این دارو است.
• اختلالات گوارشی: تهوع، استفراغ و دردهای شکمی شدید.
• تغییرات سطح هوشیاری: گیجی، بی‌حالی و در موارد بسیار شدید تشنج و کما.
• بزرگی و حساسیت کبد: که ممکن است با زردی سریع همراه باشد.

۲. اقدامات درمانی و اورژانسی

درمان اوردوز ریفامپین عمدتاً حمایتی است و پادتن (آنتی‌دوت) اختصاصی برای آن وجود ندارد:

• تخلیه گوارشی: اگر از زمان مصرف مدت کوتاهی گذشته است، شستشوی معده باید انجام شود. تجویز زغال فعال می‌تواند به جذب داروی باقی‌مانده در دستگاه گوارش کمک کند.
• پایش مداوم: کنترل علائم حیاتی، عملکرد کبد و کلیه، و وضعیت هماتولوژیک بیمار در بخش مراقبت‌های ویژه الزامی است.
• دیورز اجباری: استفاده از مایعات وریدی و داروهای ادرارآور برای تسریع دفع دارو موثر است.
• دیالیز: اگرچه ریفامپین به میزان بالایی به پروتئین متصل می‌شود، اما در موارد نارسایی حاد کلیه یا مسمومیت‌های بسیار شدید، همودیالیز یا هموپرفیوژن ممکن است برای پاکسازی خون در نظر گرفته شود.

توصیه های دارویی ریفامپین

توصیه‌های دارویی برای ارائه به بیمار
آموزش صحیح به بیمار در مورد ریفامپین بسیار حیاتی است، زیرا ظاهر متفاوت این دارو و تداخلات آن می‌تواند باعث نگرانی یا شکست درمان شود:

۱. نحوه صحیح مصرف با معده خالی

• به بیمار تاکید کنید که برای جذب حداکثری، دارو باید با معده خالی (یک ساعت قبل از غذا یا دو ساعت بعد از آن) همراه با یک لیوان کامل آب مصرف شود. اگر بیمار دچار ناراحتی گوارشی شدید شد، پزشک ممکن است اجازه دهد دارو با مقدار بسیار کمی غذای غیرچرب مصرف شود، اما این کار جذب را کاهش می‌دهد.

۲. تغییر رنگ ترشحات بدن

• بیمار باید بداند که رنگ ادرار، عرق، بزاق، اشک و مدفوع او به رنگ نارنجی یا قرمز در خواهد آمد. این پدیده کاملاً بی‌خطر و موقتی است. با این حال، باید هشدار داده شود که لنزهای تماسی نرم ممکن است برای همیشه تغییر رنگ دهند، لذا بهتر است در طول درمان از عینک استفاده شود.

۳. تداخل با روش‌های پیشگیری از بارداری

• این یکی از مهم‌ترین توصیه‌هاست. به خانم‌هایی که در سنین باروری هستند اطلاع دهید که ریفامپین اثر قرص‌های ضدبارداری هورمونی را از بین می‌برد. آن‌ها باید در طول درمان و تا یک ماه پس از اتمام آن، از روش‌های غیرهورمونی مانند کاندوم استفاده کنند.

۴. پرهیز از الکل و پایش علائم کبدی

• بیمار باید از مصرف الکل به شدت خودداری کند. به او بیاموزید که در صورت مشاهده زردی چشم یا پوست، ادرار تیره (قهوه‌ای تیره)، خستگی غیرعادی یا درد در قسمت راست شکم، فوراً مصرف دارو را قطع کرده و به پزشک اطلاع دهد.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت بالینی ریفامپین به دلیل اثرات القاکننده آنزیمی و سمیت احتمالی، نیازمند دقت بالایی است:

۱. پایش عملکرد کبد و خون

• پیش از شروع درمان، سنجش پایه آنزیم‌های کبدی، بیلی‌روبین و شمارش کامل سلول‌های خون الزامی است. در بیماران پرخطر (سالمندان، مصرف‌کنندگان الکل یا بیماران کبدی)، این آزمایش‌ها باید هر ۲ تا ۴ هفته یک‌بار تکرار شوند. افزایش آنزیم‌های کبدی بیش از حد مجاز یا کاهش پلاکت‌ها مستلزم قطع فوری یا تغییر رژیم درمانی است.

۲. مدیریت تداخلات دارویی گسترده

• پزشک باید لیست تمام داروهای مصرفی بیمار را بررسی کند. دوز داروهایی مانند وارفارین، داروهای قلبی (دیگوکسین و مسدودکننده‌های کانال کلسیم)، داروهای ضد دیابت و برخی کورتون‌ها معمولاً در حضور ریفامپین نیاز به افزایش چشمگیر دارند. پس از قطع ریفامپین نیز باید دوز این داروها مجدداً کاهش یابد تا خطر مسمومیت ایجاد نشود.

۳. جلوگیری از مقاومت دارویی

• به جز در موارد پیشگیری از مننژیت، هرگز ریفامپین را برای درمان عفونت‌های فعال (به ویژه سل) به تنهایی تجویز نکنید. مصرف تک‌دارویی به سرعت منجر به جهش باکتریایی و ایجاد مقاومت می‌شود که یک تهدید برای سلامت عمومی است.

۴. توجه به سندرم شبه آنفلوانزا

• اگر دارو به صورت منقطع (مثلاً دو بار در هفته) تجویز می‌شود، مراقب بروز علائمی مانند تب، لرز و دردهای عضلانی باشید. این علائم می‌توانند پیش‌درآمد عوارض جدی‌تری مانند نارسایی حاد کلیه یا کم‌خونی ناشی از تخریب گلبول‌های قرمز باشند. در صورت بروز، تغییر رژیم به مصرف روزانه تحت نظارت دقیق پیشنهاد می‌شود.

۵. پیشگیری از خونریزی در نوزادان

• برای زنان بارداری که در اواخر دوران بارداری مجبور به مصرف ریفامپین هستند، تجویز ویتامین کا به مادر در ماه آخر و به نوزاد بلافاصله پس از تولد برای جلوگیری از خونریزی‌های ناشی از نقص فاکتورهای انعقادی الزامی است.​​​​​​