ملاتونین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

ملاتونین چیست؟

ملاتونین یک هورمون طبیعی است که توسط غده هیپوفیز در مغز تولید می شود و به تنظیم چرخه خواب و بیداری کمک می کند. ملاتونین به بدن سیگنال می دهد که وقتی هوا تاریک می شود وقت خواب است.

ملاتونین چگونه کار می کند؟

ملاتونین با اتصال به گیرنده های مغزی که به کاهش فعالیت عصبی بدن کمک می کنند، به کاهش سطح دوپامین، هورمونی که به شما کمک می کند بیدار بمانید، کمک می کند. این هورمون بیشتر با تاریک شدن محیط اطراف شما ترشح می شود و باعث می شود شب ها احساس خواب آلودگی کنید.

آیا مصرف ملاتونین بی خطر است؟

می‌توان گفت ملاتونین به طور کلی برای استفاده کوتاه مدت بی خطر است و کمترین عوارض جانبی را  دارد. با این حال در  برخی افراد ممکن است علائمی همچون  سرگیجه، سردرد یا حالت تهوع ایجاد کند. اثرات طولانی مدت استفاده از ملاتونین به طور کامل شناخته نشده است، بنابراین بهتر است برای استفاده طولانی مدت حتماً طبق نظر پزشک مصرف شود.

چه مقدار ملاتونین مصرف کنم؟

دوز رایج ملاتونین برای بزرگسالان بر اساس نیاز، از ۱میلی گرم تا ۵ میلی گرم است که ۳۰ دقیقه تا یک ساعت قبل از خواب مصرف می شود و توصیه می شود با دوز کمتر شروع شود و در ادامه در صورت نیاز طبق نظر پزشک یا داروساز تنظیم شود.

ملاتونین را چطور مصرف کنم؟

• اگر قرص ملاتونین را پس از یک میان وعده مقداری غذا مصرف کنید، کمک می کند تا این دارو در اواخر شب اثر کند.
• قرص ملاتونین را به طور کامل ببلعید و از شکستن‌یا له کردن آن خودداری کنید زیرا این داروها برای ترشح ملاتونین به آرامی در طی چند ساعت طراحی شده است. 
• برخی از قرص های ملاتونین مکیدنی هستند.
• اگر فراموش کردید که قرص ملاتونین را در زمان معمول مصرف کنید اما قبل از خواب به یاد آوردید، آن را هر زمانی که به یاد آوردید، مصرف کنید. اگر تا روز بعد به مصرف ملاتونین را فراموش کردید، فقط دوز بعدی را طبق معمول مصرف کنید. دو دوز ملاتونین را با هم مصرف نکنید تا دوز فراموش شده را جبران کنید.

آیا می توانم هر شب ملاتونین مصرف کنم؟

• استفاده هر چند وقت یکبار ملاتونین بی‌خطر است، اما مصرف طولانی‌مدت آن هر شب توصیه نمی‌شود مگر اینکه پزشک توصیه کند.
• حداکثر مدت زمان مصرف توصیه شده ملاتونین برای بزرگسالان بالای ۵۵سال ۱۳ هفته است.

چه مدت طول می کشد تا ملاتونین اثر کند؟

ملاتونین معمولاً در عرض نیم تا یک ساعت شروع به کار می کند و توصیه می شود کمی قبل از رفتن به رختخواب آن را مصرف کنید.

مصرف ملاتونین بیش از حد چه عوارضی دارد؟

مصرف بیش از حد ملاتونین می تواند منجر به عوارض جانبی ناخواسته مانند سرگیجه، تحریک پذیری، خواب آلودگی در طول روز و حتی افزایش خطر افسردگی یا سایر تغییرات خلقی شود. حتماً دوزهای توصیه شده توسط پزشک یا داروساز را مصرف نمایید.

آیا ملاتونین برای کودکان بی خطر است؟

• ملاتونین گاهی اوقات برای کودکان مبتلا به مشکلات خواب، به ویژه آنهایی که مبتلا به اوتیسم یا بیش‌فعالی ADHD هستند، تجویز می شود.‌ پزشک کودک شما ممکن است دوز را به آرامی افزایش دهد تا پاسخ بهتری دریافت کند. 
• مصرف ملاتونین در کودکان حتماً  باید تحت راهنمایی پزشک باشد. ایمنی طولانی مدت این ترکیب در کودکان به طور کامل ثابت نشده است.

آیا می توانم از ملاتونین برای جت لگ بعد از سفر استفاده کنم؟

بله، ملاتونین معمولاً برای کمک به جت لگ با تنظیم مجدد ساعت داخلی بدن استفاده می شود و زمانی موثرتر است که در روز نخست رسیدن به مقصد و در ساعت خواب محلی مقصد مصرف شود.

آیا ملاتونین می تواند به کاهش اضطراب کمک کند؟

ملاتونین ممکن است به طور غیرمستقیم به بهبود اضطراب شما کمک کند (به ویژه اگر اضطراب ناشی از خواب کم یا نامناسب باشد یا به این خاطر تشدید شده‌باشد). با این حال، ملاتونین درمان مستقیم و اصلی برای اضطراب نیست و ممکن است به درمان‌های دیگری نیاز باشد.

آیا ملاتونین باعث رویاهای غیرمعمول یا کابوس می شود؟

بله، مصرف ملاتونین ممکن است باعث خواب‌های غیرمعمول یا رویاهای زنده (vivid dreams) در برخی افراد شود. این اتفاق به دلیل تأثیر ملاتونین بر مرحله خواب REM (مرحله‌ای از خواب که رؤیاها بیشتر در آن شکل می‌گیرند) رخ می‌دهد. اگرچه این عارضه معمولاً بی‌ضرر است، اما می‌تواند در برخی افراد موجب ناراحتی یا اختلال در  کیفیت خواب شود. در صورت بروز این مشکل، بهتر است دوز ملاتونین را کاهش داده یا با پزشک خود مشورت نمایید.

ملاتونین چه مدت در بدن باقی می ماند؟

ملاتونین نیمه عمر کوتاهی در حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه دارد، اما بسته به دوز مصرفی و متابولیسم بدن افراد می تواند بین ۴ تا ۸ ساعت در بدن باقی بماند.

آیا ملاتونین می تواند به رفع بی خوابی کمک کند؟

ملاتونین می تواند به درمان بی خوابی کوتاه مدت، مشکل در به خواب رفتن یا اختلالات خواب مرتبط با برنامه های نامنظم (مانند شیفت کاری شب) کمک کند، اما ممکن است برای بی خوابی مزمن به دلایل دیگر موثر نباشد. بهتر است علل زمینه ای مشکلات خواب طولانی مدت توسط پزشک متخصص بررسی شود.

عوارض جانبی ملاتونین چیست؟

بیشتر داروها در کنار اثرات مفیدشان می توانند عوارض جانبی ناخواسته ای ایجاد کنند اما همه آنها را تجربه نمی کنند. کودکان ممکن است بیشتر از بزرگسالان این عوارض جانبی را تجربه کنند. در هر صورت اگر هر یک از موارد زیر ادامه یافت یا دردسرساز شد، با پزشک یا داروساز خود صحبت کنید:

• در صورت احساس خستگی یا خواب آلودگی، تا زمانی که این اثرات از بین نرفتند از رانندگی یا کار با ابزار یا ماشین آلات خودداری کنید.
• در صورت بروز سردرد، مقدار زیادی آب بنوشید و با داروساز خود در مورد داروی ضددرد مناسب مشورت کنید. اگر سردرد ادامه داشت، به پزشک خود اطلاع دهید.
• سوء هاضمه، احساس تهوع و معده درداز عوارض شایع می‌باشد که با مصرف غذاهای ساده و پرهیز از غذاهای پرچرب یا تند برطرف می‌شود.
• در صورت احساس تحریک پذیری یا بی قراری، نوسانات خلقی، خشکی دهان، رویاهای غیرعادی، تعریق شبانه، خشکی یا خارش پوست، درد در بازوها یا پاها، اگر این موارد ادامه دار یا شدید شدند، با پزشک خود صحبت کنید.

آیا ملاتونین با الکل تداخل دارد؟

هنگام مصرف ملاتونین الکل ننوشید زیرا اثربخشی این دارو را در کمک به خواب، کاهش می دهد.

آیا ملاتونین بر باروری تأثیر می گذارد؟

تحقیقات محدودی وجود دارد، اما برخی مطالعات نشان می‌دهند که ملاتونین ممکن است در سلامت باروری نقش داشته باشد و  مقادیر بیش از حد این ترکیب ممکن است اثرات منفی داشته باشد. در صورتی که باردار هستید یا برنامه بارداری دارید، توصیه می‌شود از ملاتونین استفده نکنید.

آیا ملاتونین سردردمیگرنی را درمان می‌کند؟

• مطالعات نشان داده‌اند که ملاتونین می‌تواند در کاهش شدت و تعداد حملات میگرنی در برخی افراد مؤثر باشد.
• برخی افراد مبتلا به میگرن که از ملاتونین به عنوان مکمل استفاده کرده‌اند، بهبود در علائم میگرن، کاهش تعداد دفعات حملات و حتی کاهش شدت سردردها را گزارش داده‌اند. با این حال، برای استفاده منظم از ملاتونین به منظور مدیریت میگرن، بهتر است با پزشک مشورت شود تا دوز مناسب و شرایط استفاده تعیین گردد.

ملاتونین می‌تواند سفید شدن مو را درمان می‌کند؟

• با اینکه ملاتونین به عنوان یک هورمون تنظیم‌کننده خواب شناخته می‌شود، اما برخی تحقیقات اولیه نشان می‌دهند که ملاتونین به دلیل خاصیت آنتی‌اکسیدانی خود می‌تواند از آسیب‌های ناشی از استرس اکسیداتیو (که تنها یکی از عوامل مؤثر در سفید شدن مو می‌باشد) تاحدودی جلوگیری نماید و نقش محدودی در کاهش روند سفید شدن موها داشته باشد. 
• با این حال، شواهد علمی کافی برای تایید استفاده از ملاتونین به عنوان یک درمان قطعی برای جلوگیری یا معکوس کردن سفید شدن موها وجود ندارد و مصرف طولانی مدت به این منظور توصیه نمی‌شود. برای مشاوره بهتر در این زمینه، بهتر است با یک پزشک متخصص پوست و مو مشورت شود.

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف ملاتونین

ملاتونین یک هورمون عصبی است که به طور طبیعی توسط غده صنوبری ترشح می‌شود و نقش کلیدی در تنظیم چرخه شبانه‌روزی بدن دارد. در پزشکی بالینی، از شکل صناعی آن به عنوان یک عامل تنظیم‌کننده خواب و آنتی‌اکسیدان قوی استفاده می‌شود.

موارد مصرف تایید شده (کاربرد بالینی و رسمی)
در این بخش، مواردی که توسط نهادهای معتبر سلامت به عنوان کاربرد اصلی شناخته می‌شوند، بررسی شده است:

اختلالات خواب ناشی از پرواز طولانی یا جت‌لگ

• ملاتونین به عنوان خط اول درمان برای کاهش علائم ناشی از تغییر منطقه زمانی شناخته می‌شود. توصیه بالینی بر این است که دوزهای کم در زمان خواب مقصد (معمولاً بین ساعت ۸ تا ۱۰ شب) مصرف شود. این کار باعث تسریع در هماهنگی ساعت بیولوژیک بدن با محیط جدید می‌گردد.

اختلال فاز خواب عقب افتاده

• برای بیمارانی که الگوی خواب آن‌ها به طور مداوم دو ساعت یا بیشتر نسبت به زمان معمول خواب شبانه تاخیر دارد، ملاتونین بسیار موثر است. پزشک باید تجویز را به گونه‌ای تنظیم کند که دارو چند ساعت قبل از زمان خواب مورد نظر مصرف شود تا القای خواب با موفقیت صورت گیرد.

اختلال خواب در افراد نابینا

• افرادی که فاقد ادراک نوری هستند، اغلب دچار اختلال در چرخه خواب و بیداری می‌شوند. ملاتونین در این بیماران به عنوان یک تثبیت‌کننده ریتم شبانه‌روزی عمل کرده و به حفظ یک الگوی منظم برای خواب و بیداری کمک می‌کند.

بی‌خوابی در سالمندان

• با افزایش سن، تولید طبیعی ملاتونین در بدن کاهش می‌یابد. استفاده از مکمل ملاتونین در افراد بالای ۵۵ سال که دچار بی‌خوابی اولیه هستند، می‌تواند کیفیت خواب را بهبود بخشد بدون اینکه عوارض داروهای خواب‌آور قوی را داشته باشد.

موارد مصرف خارج برچسب (کاربردهای بالینی غیررسمی)
پزشکان در بسیاری از موارد بر اساس شواهد علمی موجود، ملاتونین را برای شرایط زیر نیز تجویز می‌کنند:

کاهش اضطراب پیش از جراحی

• تحقیقات نشان می‌دهند که مصرف ملاتونین قبل از اعمال جراحی می‌تواند به اندازه داروهای آرام‌بخش مرسوم در کاهش اضطراب بیماران موثر باشد، با این تفاوت که عوارض جانبی کمتری بر عملکرد شناختی بعد از عمل دارد.

اختلالات خواب در کودکان مبتلا به ناهنجاری‌های عصبی

• در کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم یا بیش‌فعالی که دچار مشکلات شدید در شروع خواب هستند، ملاتونین به عنوان یک درمان کمکی ایمن و موثر برای بهبود زمان شروع خواب و طول مدت آن به کار می‌رود.

پیشگیری از سردردهای خوشه‌ای

• به دلیل نقش ملاتونین در تنظیم هیپوتالاموس، دوزهای بالای این دارو (معمولاً ۱۰ میلی‌گرم شبانه) ممکن است در کاهش دفعات حملات سردردهای خوشه‌ای در برخی بیماران موثر واقع شود.

حمایت در درمان سرطان

• برخی مطالعات بالینی بین‌المللی نشان می‌دهند که ملاتونین به دلیل خواص آنتی‌اکسیدانی و تقویت‌کننده سیستم ایمنی، ممکن است اثربخشی شیمی‌درمانی را افزایش داده و سمیت سلولی ناشی از درمان‌های تهاجم سرطان را کاهش دهد.

بهبود خواب در بیماران تحت مراقبت‌های ویژه

• در بخش‌های مراقبت ویژه که آلودگی نوری و صوتی ریتم خواب بیماران را مختل می‌کند، تجویز ملاتونین می‌تواند به بازسازی چرخه خواب طبیعی و کاهش بروز هذیان (دلیریوم) کمک کند.

نکات کلیدی در مدیریت بالینی برای پزشکان

• تغییرات دوز مصرفی: اثربخشی ملاتونین لزوماً با افزایش دوز بیشتر نمی‌شود. در بسیاری از موارد، دوزهای پایین (کمتر از ۳ میلی‌گرم) در تنظیم ریتم شبانه‌روزی موثرتر از دوزهای بالا عمل می‌کنند.
• زمان‌بندی دقیق: حیاتی‌ترین فاکتور در پاسخ درمانی ملاتونین، زمان مصرف آن نسبت به ساعت داخلی بدن بیمار است. مصرف در زمان نادرست می‌تواند باعث جابجایی معکوس ریتم شبانه‌روزی شود.
• تداخلات دارویی: پزشکان باید توجه داشته باشند که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی، داروهای ضد انعقاد خون و داروهای کنترل‌کننده فشار خون ممکن است با ملاتونین تداخل داشته باشند.
• پروفایل ایمنی: ملاتونین به طور کلی برای مصرف کوتاه‌مدت بسیار ایمن است، اما در مورد مصرف طولانی‌مدت (بیش از ۲ سال) داده‌های قطعی کمتری وجود دارد و نیاز به پایش دوره‌ای بیمار است.

مکانیسم اثر ملاتونین

ملاتونین یک هورمون چربی‌دوست است که به راحتی از غشاهای سلولی عبور کرده و اثرات خود را از طریق مسیرهای گیرنده‌ای و غیرگیرنده‌ای اعمال می‌کند:

تعامل با گیرنده‌های هورمونی

• ملاتونین عمدتاً از طریق دو گیرنده جفت‌شده با پروتئین جی عمل می‌کند. گیرنده نوع اول در غده هیپوفیز و هسته فوق کیاسماتیک هیپوتالاموس متمرکز است که با مهار فعالیت عصبی در این ناحیه، باعث القای خواب می‌شود. گیرنده نوع دوم در شبکیه و هیپوتالاموس وجود دارد و نقش اصلی آن تنظیم دقیق زمان‌بندی ریتم‌های شبانه‌روزی و هماهنگی ساعت بیولوژیک با چرخه نور و تاریکی است.

اثرات مستقیم آنتی‌اکسیدانی

• برخلاف بسیاری از مولکول‌ها، ملاتونین بدون نیاز به گیرنده، مستقیماً رادیکال‌های آزاد اکسیژن و نیتروژن را خنثی می‌کند. این ماده به عنوان یک محافظ سلولی قدرتمند در برابر استرس اکسیداتیو عمل کرده و از آسیب به مولکول‌های حیاتی مانند هسته سلول و چربی‌های غشا جلوگیری می‌کند.

تنظیم بیان ژن و اثرات ایمنی

• این هورمون می‌تواند به گیرنده‌های هسته‌ای متصل شده و بیان ژن‌های مرتبط با پاسخ‌های ایمنی و تولید آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی را تغییر دهد. همچنین با تعدیل تولید سیتوکین‌ها، در تنظیم سیستم ایمنی بدن نقش ایفا می‌کند.

فارماکوکینتیک ملاتونین

فرآیند جذب

• پس از مصرف خوراکی، ملاتونین به سرعت و به میزان زیادی (حدود ۸۰ تا ۱۰۰ درصد) از دستگاه گوارش جذب می‌شود. با این حال، به دلیل پدیده عبور اول کبدی بسیار گسترده، فراهمی زیستی آن به شدت کاهش می‌یابد و معمولاً بین ۱۰ تا ۲۰ درصد متغیر است. حداکثر غلظت خونی در اشکال دارویی با رهش فوری، حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پس از مصرف حاصل می‌شود.

توزیع در بافت‌ها

• ملاتونین دارای حجم توزیع نسبتاً بالایی است و حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد آن در خون به پروتئین‌های پلاسما (عمدتاً آلبومین) متصل می‌شود. به دلیل ماهیت چربی‌دوست، این دارو به راحتی از سد خونی مغزی عبور کرده و در تمامی مایعات بدن از جمله بزاق، شیر مادر و مایع منی توزیع می‌شود.

متابولیسم و دگرگونی زیستی

• مسیر اصلی متابولیسم ملاتونین در کبد و توسط سیستم آنزیمی سیتوکروم پی ۴۵۰ (به ویژه زیرگروه 1A2) انجام می‌شود. محصول اصلی این فرایند، ماده‌ای به نام ۶-هیدروکسی ملاتونین است که متعاقباً با اسید گلوکورونیک یا سولفات جفت شده و برای دفع آماده می‌گردد. هرگونه اختلال در عملکرد کبد یا مصرف همزمان داروهایی که این آنزیم‌ها را مهار یا تحریک می‌کنند، می‌تواند غلظت خونی ملاتونین را به شدت تغییر دهد.

فرآیند دفع

• بخش عمده متابولیت‌های ملاتونین (حدود ۹۰ درصد) از طریق کلیه‌ها و در ادرار دفع می‌شوند. کمتر از یک درصد از دارو به صورت تغییر نیافته در ادرار ظاهر می‌شود. نیمه‌عمر حذفی ملاتونین در افراد بزرگسال سالم کوتاه بوده و معمولاً بین ۳۰ تا ۵۰ دقیقه است. در اشکال دارویی آهسته‌رهش، این زمان به منظور تقلید از الگوی ترشح طبیعی بدن طولانی‌تر محاسبه می‌شود.

ملاحظات بالینی برای پزشکان

• تأثیر غذا بر جذب: مصرف غذا، به ویژه غذاهای پرچرب، می‌تواند زمان رسیدن به حداکثر غلظت خونی را به تاخیر بیندازد اما بر میزان کل جذب تأثیر چندانی ندارد.
• تفاوت‌های فردی: به دلیل تفاوت در فعالیت آنزیم‌های کبدی، غلظت خونی ملاتونین ممکن است بین بیماران مختلف تا ۲۵ برابر تفاوت داشته باشد، لذا تنظیم دوز باید بر اساس پاسخ بالینی فرد انجام شود.
• نارسایی‌های عضوی: در بیماران مبتلا به سیروز یا نارسایی پیشرفته کبدی، به دلیل کاهش کلیرانس، خطر تجمع دارو و خواب‌آلودگی مفرط روزانه وجود دارد.

منع مصرف ملاتونین

موارد منع مصرف ملاتونین در بیماری‌ها و شرایط خاص
پزشکان باید در صورت وجود شرایط زیر، در تجویز ملاتونین احتیاط کرده یا از مصرف آن خودداری کنند:

بیماری‌های خودایمنی

• ملاتونین می‌تواند باعث تحریک سیستم ایمنی شود. در بیماران مبتلا به بیماری‌هایی نظیر روماتیسم مفصلی، لوپوس یا ام اس، مصرف این دارو ممکن است منجر به تشدید علائم یا تداخل با داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی شود.

نارسایی شدید کبدی

• از آنجایی که متابولیسم اصلی ملاتونین در کبد انجام می‌شود، در بیماران مبتلا به سیروز یا نارسایی پیشرفته کبدی، سطح خونی دارو به طور غیرعادی بالا می‌رود. این تجمع می‌تواند منجر به خواب‌آلودگی مفرط در طول روز و اختلال در عملکردهای شناختی شود.

اختلالات تشنجی و صرع

• شواهد متناقضی در مورد تأثیر ملاتونین بر آستانه تشنج وجود دارد. در برخی موارد، مصرف ملاتونین ممکن است خطر تکرار حملات تشنجی را در افراد مستعد افزایش دهد، لذا پایش دقیق بیمار الزامی است.

اختلالات خونریزی‌دهنده

• ملاتونین ممکن است بر فرآیند لخته شدن خون تأثیر بگذارد. در بیمارانی که دچار اختلالات انعقادی هستند یا داروهای ضد لخته مصرف می‌کنند، ریسک خونریزی ممکن است افزایش یابد.

بیماری‌های کلیوی

• اگرچه ملاتونین مستقیماً برای کلیه سمی نیست، اما در بیماران تحت دیالیز یا دارای نارسایی حاد کلیوی، به دلیل تغییر در دفع متابولیت‌ها، تجویز باید با احتیاط فراوان و دوزهای حداقلی صورت گیرد.

موارد منع مصرف در دوران بارداری و شیردهی
احتیاط در این دوران به دلیل حساسیت بالای جنین و نوزاد بسیار حیاتی است:

دوران بارداری

• منابع معتبر بین‌المللی توصیه می‌کنند که از مصرف ملاتونین در دوران بارداری خودداری شود. ملاتونین به راحتی از جفت عبور می‌کند. به دلیل نبود مطالعات بالینی کافی در مورد اثرات این هورمون بر رشد اندام‌های جنین و سیستم غددی او، سطح ایمنی این دارو در بارداری تعیین نشده است. همچنین ممکن است بر فشار خون مادر تأثیر بگذارد.

دوران شیردهی

• ملاتونین در شیر مادر ترشح می‌شود. مصرف مکمل‌های ملاتونین توسط مادر می‌تواند باعث انتقال دوزهای غیرطبیعی این هورمون به نوزاد شود که ممکن است الگوی خواب طبیعی نوزاد را مختل کرده و باعث خواب‌آلودگی بیش از حد او شود. به دلیل فقدان داده‌های ایمنی طولانی‌مدت، مصرف آن در این دوران توصیه نمی‌شود.

 

موارد منع مصرف و ملاحظات در کودکان

تجویز ملاتونین در کودکان باید با حساسیت بالایی انجام شود:

اختلالات غدد و بلوغ

• ملاتونین یک هورمون است و مصرف طولانی‌مدت آن در کودکان ممکن است با محور هورمونی رشد و بلوغ تداخل ایجاد کند. اگرچه شواهد قطعی در انسان محدود است، اما نگرانی‌هایی در مورد تأثیر آن بر تکامل جنسی در دوران بلوغ وجود دارد.

کودکان زیر دو سال

• به طور کلی مصرف ملاتونین در نوزادان و کودکان زیر دو سال ممنوع است، مگر در موارد بسیار خاص تحت نظر مستقیم متخصص مغز و اعصاب کودکان. در این سنین، سیستم تنظیم خواب بدن هنوز در حال شکل‌گیری است.

بیماری‌های زمینه‌ای خاص

• در کودکان مبتلا به دیابت نوع یک، ملاتونین ممکن است بر سطح قند خون تأثیر بگذارد. همچنین در کودکان دارای سابقه افسردگی یا اختلالات خلقی، مصرف این دارو باید تحت نظارت دقیق روانپزشک باشد تا از تشدید علائم جلوگیری شود.

 

توصیه‌های نهایی برای مدیریت بالینی

• پرهیز از خوددرمانی: پزشکان باید به بیماران هشدار دهند که ملاتونین یک مکمل ساده نیست و به عنوان یک هورمون، پتانسیل برهم زدن تعادل غددی بدن را دارد.
• پایش واکنش‌های آلرژیک: اگرچه نادر است، اما احتمال بروز واکنش‌های حساسیتی شدید به اجزای فرمولاسیون دارو وجود دارد که در اولین نوبت مصرف باید مدنظر قرار گیرد.

عوارض جانبی ملاتونین

عوارض جانبی بسیار شایع و شایع (بیش از ۱ تا ۱۰ درصد)

• خواب‌آلودگی روزانه و سستی: این عارضه در حدود ۶ تا ۲۰ درصد بیماران مشاهده می‌شود. فراوانی آن در صورت مصرف دوزهای بالاتر از ۳ میلی‌گرم یا مصرف در ساعات انتهایی شب (نزدیک به صبح) به شدت افزایش می‌یابد.
• سردرد: در مطالعات بالینی، بین ۴ تا ۹ درصد از مصرف‌کنندگان سردردهای گذرا را گزارش کرده‌اند. این عارضه معمولاً در شروع درمان ظاهر شده و با ادامه مصرف بهبود می‌یابد.
• سرگیجه: این حالت در ۱ تا ۴ درصد افراد رخ می‌دهد و ممکن است تعادل بیمار را در ساعات اولیه پس از بیداری تحت تأثیر قرار دهد.
• حالت تهوع و ناراحتی‌های گوارشی ملایم: عوارض گوارشی در حدود ۱ تا ۵ درصد بیماران گزارش شده است که شامل دردهای شکمی مبهم و سوء هاضمه است.

عوارض جانبی با فراوانی متوسط (کمتر از ۱ درصد)

• تغییرات خلق و خو و تحریک‌پذیری: حدود ۰.۵ تا ۱ درصد از بیماران ممکن است دچار اضطراب کوتاه مدت، تحریک‌پذیری یا حتی دوره‌های کوتاهی از افسردگی شوند.
• رویاهای غیرطبیعی و کابوس: در کمتر از ۱ درصد افراد، به دلیل تأثیر ملاتونین بر مرحله خواب با حرکات سریع چشم، رویاهای بسیار شفاف یا کابوس‌های شبانه گزارش شده است.
• تغییرات فشار خون: نوسانات فشار خون در حدود ۰.۵ درصد بیماران دیده شده است که در افراد با سابقه بیماری‌های قلبی نیاز به پایش بیشتری دارد.

عوارض جانبی نادر و بسیار نادر (کمتر از ۰.۱ درصد)

• واکنش‌های پوستی: بثورات پوستی و خارش در موارد بسیار نادر گزارش شده است.
• احساس گیجی و گم‌گشتگی: این حالت عمدتاً در سالمندان یا افرادی که دوزهای بسیار بالای دارو را مصرف کرده‌اند مشاهده می‌شود.
• کاهش میل جنسی: گزارش‌های بسیار محدودی در مورد تأثیر بر عملکردهای جنسی در مصرف طولانی‌مدت وجود دارد که فراوانی دقیق آن هنوز در مطالعات وسیع تأیید نشده است.

مدیریت بالینی عوارض جانبی برای پزشکان

• پدیده باقی‌مانده دارو: به دلیل نیمه‌عمر کوتاه، عارضه خواب‌آلودگی روزانه معمولاً ناشی از دوز بیش از حد یا مصرف دوزهای آهسته‌رهش در زمان نامناسب است. کاهش دوز یا جابجایی زمان مصرف به ساعات زودتر شب می‌تواند این عارضه را در بیش از ۸۰ درصد موارد برطرف کند.
• تأثیر بر تمرکز: با توجه به آمار ۴ درصدی سرگیجه، پزشکان باید به بیمارانی که مشاغل حساس دارند (مانند خلبانان یا رانندگان ترانزیت) در مورد زمان دقیق مصرف هشدار دهند.
• ارتباط با سن: عوارض عصبی مانند گیجی در بیماران بالای ۶۵ سال با فراوانی بیشتری نسبت به جوانان رخ می‌دهد، لذا شروع درمان در این گروه سنی با کمترین دوز ممکن توصیه می‌شود.

تداخلات دارویی ملاتونین

مکانیسم کلی تداخلات:

• سوبسترای CYP1A2(ماژور)
• CYP2C19 (مینور)

منع مصرف همزمان(کنترا اندیکه):

• الکل (اتیل)
• مهارکننده CYP1A2 (قوی)

افزایش اثرداروها توسط ملاتونین:

بنزودیازپین‌ها، داروهای خواب آوری غیر بنزودیازپینی، ایمیپرامین، پروپوفول، تیوریدازین

داروهایی که سطح خونی ملاتنین را بالا می برند:

الکل(اتیل)، سایمتیدین، مهارکننده CYP1A2(متوسط و قوی)، مشتقات استروژن

کاهش اثرات داروها توسط ملاتونین:

بلوک کننده‌های کانال کلسیمی(دی‌هیدروپیریدینی)

داروهایی که سطح ملاتونین را کاهش می دهند:

الکل(اتیل)، بروکلی، کانابیس، القاکننده CYP1A2(متوسط)، تنباکو (دخانی)

تداخلات دارویی ملاتونین (بررسی اثرات متقابل)

پزشکان عزیز باید توجه داشته باشند که ملاتونین به دلیل متابولیسم کبدی و اثرات هورمونی، با طیف وسیعی از داروها تداخل دارد:

داروهای ضد انعقاد و ضد پلاکت:

• داروهایی مانند وارفارین، هپارین، انوکساپارین، آسپرین، کلوپیدوگرل و ریواروکسابان با ملاتونین تداخل دارند. ملاتونین ممکن است فرآیند لخته شدن خون را کند کرده و خطر خونریزی و کبودی را در بیماران افزایش دهد. پایش دوره‌ای شاخص‌های انعقادی در این بیماران الزامی است.

داروهای ضد تشنج و ضد صرع:

• داروهایی نظیر کاربامازپین، فنی‌توئین، فنووباربیتال و والپروات سدیم می‌توانند سطح ملاتونین را در خون کاهش دهند. از سوی دیگر، ملاتونین ممکن است اثرات این داروها را تغییر داده و در برخی بیماران باعث افزایش دفعات تشنج شود.

داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی:

• داروهایی مانند سیکلوسپورین، تاکرولیموس، آزاتیوپرین و کورتیکواستروئیدها (مانند پردنیزولون) با ملاتونین تداخل جدی دارند. ملاتونین به دلیل خاصیت محرک ایمنی، می‌تواند اثرات درمانی این داروها را که برای پیوند اعضا یا بیماری‌های خودایمنی تجویز شده‌اند، خنثی کند.

داروهای ضد بارداری خوراکی:

• قرص‌های پیشگیری از بارداری حاوی استروژن و پروژسترون می‌توانند با مهار متابولیسم کبدی ملاتونین، سطح این هورمون را در بدن به شدت افزایش دهند. این تداخل منجر به خواب‌آلودگی مفرط و افزایش عوارض جانبی ملاتونین می‌شود.

داروهای ضد افسردگی و مهارکننده‌های بازجذب سروتونین:

• داروهایی مثل فلوکستین، فلووکسامین و سیتالوپرام ممکن است سطح ملاتونین را افزایش دهند. فلووکسامین به طور ویژه متابولیسم ملاتونین را مهار کرده و غلظت آن را تا چندین برابر افزایش می‌دهد که می‌تواند منجر به خواب‌آلودگی شدید شود.

داروهای کنترل فشار خون (مسدودکننده‌های بتا):

• داروهایی مانند آتنولول، متوپرولول و پروپرانولول ممکن است ترشح طبیعی ملاتونین را در بدن کاهش دهند و باعث بروز اختلالات خواب در بیماران شوند. در این موارد، تجویز مکمل ملاتونین می‌تواند به بهبود خواب بیمار کمک کند، اما باید فشار خون پایش شود.

داروهای محرک سیستم عصبی:

• داروهایی که برای درمان اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی استفاده می‌شوند، مانند متیل‌فنیدات (ریتالین)، ممکن است اثرات خواب‌آور ملاتونین را کاهش دهند.

تداخل ملاتونین با مواد غذایی و آشامیدنی

نوشیدنی‌های حاوی کافئین:

• قهوه، چای و نوشابه‌های انرژی‌زا دارای اثرات محرک هستند که با خاصیت آرام‌بخشی ملاتونین مقابله می‌کنند. کافئین همچنین می‌تواند سطح طبیعی ملاتونین خون را کاهش داده و اثربخشی مکمل‌های مصرفی را به حداقل برساند.

نوشیدنی‌های الکلی:

• مصرف همزمان الکل با ملاتونین به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود. الکل نه تنها کیفیت خواب را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند اثرات آرام‌بخش ملاتونین را به طرز خطرناکی تشدید کرده و باعث اختلال در تنفس حین خواب شود.

غذاهای پرچرب:

• مصرف ملاتونین بلافاصله بعد از یک وعده غذایی سنگین و پرچرب می‌تواند جذب دارو را به تأخیر بیندازد. اگرچه میزان کل جذب تغییر چندانی نمی‌کند، اما زمان رسیدن به حداکثر غلظت خونی طولانی‌تر شده و القای خواب دیرتر اتفاق می‌افتد.

تداخل در نتایج آزمایشات تشخیصی

ملاتونین ممکن است بر نتایج برخی تست‌های آزمایشگاهی اثر بگذارد که پزشک باید در تفسیر نتایج به آن‌ها توجه کند:

آزمایش قند خون و تحمل گلوکز:

• ملاتونین می‌تواند بر سطح گلوکز خون و پاسخ بدن به انسولین تأثیر بگذارد. در بیماران دیابتی، نتایج آزمایش قند خون ناشتا یا تست تحمل گلوکز ممکن است تحت تأثیر مصرف شبانه ملاتونین قرار گیرد.

آزمایش‌های انعقاد خون:

• به دلیل تأثیر احتمالی بر فعالیت پلاکت‌ها، زمان پروترومبین و زمان نسبی ترومبوپلاستین ممکن است در بیماران مصرف‌کننده ملاتونین طولانی‌تر گزارش شود.

سنجش سطح کورتیزول خون:

• ملاتونین و کورتیزول دارای رابطه معکوس در چرخه شبانه‌روزی هستند. مصرف مکمل ملاتونین می‌تواند باعث کاهش کاذب سطح کورتیزول در آزمایش‌های صبحگاهی شود و در تشخیص اختلالات غده فوق‌کلیوی ایجاد خطا کند.

تست‌های عملکرد تیروئید:

• برخی گزارش‌های محدود نشان می‌دهند که ملاتونین ممکن است با محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-تیروئید تداخل داشته باشد و نتایج آزمایش‌های هورمونی تیروئید را با تغییرات جزئی مواجه کند.

توصیه‌های مدیریت بالینی

• پزشکان باید در هر ویزیت، لیست تمامی مکمل‌های مصرفی بیمار را بررسی کنند، زیرا بسیاری از بیماران ملاتونین را به عنوان یک ماده بی‌خطر و بدون تداخل تصور می‌کنند.
• توصیه می‌شود مصرف ملاتونین حداقل ۲ تا ۳ روز قبل از انجام آزمایش‌های مهم هورمونی یا انعقادی (در صورت عدم فوریت) متوقف شود.

هشدار ها ملاتونین

هشدارهای مهم و کاربردی بالینی در مصرف ملاتونین
پزشکان هنگام تجویز ملاتونین باید به نکات احتیاطی زیر توجه داشته باشند تا از بروز عوارض ناخواسته پیشگیری شود:

هشیاری و زمان مصرف

• ملاتونین باعث القای خواب‌آلودگی می‌شود. به بیماران باید اکیداً توصیه شود که تا حداقل ۵ ساعت پس از مصرف دارو از رانندگی، کار با ماشین‌آلات سنگین یا فعالیت‌هایی که نیاز به تمرکز کامل دارند خودداری کنند. مصرف این دارو در ساعات روز می‌تواند ساعت بیولوژیک بدن را مختل کرده و باعث گیجی مزمن شود.

تأثیر بر کنترل قند خون

• برخی مطالعات نشان می‌دهند که ملاتونین ممکن است تحمل گلوکز را کاهش داده و مقاومت به انسولین را در بیماران دیابتی افزایش دهد. پزشک باید در صورت تجویز برای بیماران دیابتی، پایش دقیق قند خون را توصیه کند، به ویژه اگر دارو همزمان با وعده غذایی مصرف شود.

تداخل با داروهای ضد انعقاد و ضد پلاکت

• ملاتونین ممکن است زمان پروترومبین را افزایش داده و خاصیت ضد لخته شدن خون را تقویت کند. در بیماران تحت درمان با داروهایی مثل وارفارین یا آسپرین، خطر خونریزی یا کبودی‌های پوستی باید مد نظر قرار گیرد.

خطر تداخل با داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

• به دلیل پتانسیل ملاتونین در تحریک سیستم ایمنی، این دارو می‌تواند اثرات داروهای کورتیکواستروئیدی یا سایر سرکوب‌کننده‌های ایمنی را که برای پیوند اعضا یا بیماری‌های خودایمنی استفاده می‌شوند، کاهش دهد.

اثر بر فشار خون

• در افرادی که داروهای کنترل فشار خون مصرف می‌کنند، ملاتونین ممکن است باعث نوسان فشار خون شود. در برخی موارد گزارش‌هایی مبنی بر افزایش فشار خون در صورت مصرف همزمان با برخی داروهای قلبی وجود دارد.

تداخل با داروهای ضد بارداری خوراکی

• برخی قرص‌های پیشگیری از بارداری سطح ملاتونین را در بدن افزایش می‌دهند. مصرف همزمان این دو می‌تواند منجر به افزایش غیرعادی سطح هورمون و خواب‌آلودگی شدید و طولانی‌مدت شود.

مسمومیت (اوردوز) ملاتونین و پروتکل‌های درمانی
اگرچه ملاتونین سمیت حاد پایینی دارد، اما مصرف مقادیر بسیار زیاد آن می‌تواند منجر به بروز علائم بالینی شود که نیاز به مدیریت پزشکی دارد.

علائم و نشانه‌های مسمومیت (اوردوز)

مصرف دوزهای بسیار بالاتر از دوز درمانی معمولاً با نشانه‌های زیر همراه است:

• خواب‌آلودگی شدید و غیرقابل کنترل.
• حالت تهوع، استفراغ و دردهای شکمی.
• سردرد شدید و گیجی ذهنی.
• نوسانات فشار خون (کاهش یا افزایش ناگهانی).
• رویاهای بسیار شفاف، کابوس‌های شبانه یا تحریک‌پذیری عصبی.

اقدامات درمانی و مدیریت بالینی در مسمومیت (اوردوز)

از آنجایی که هیچ پادزهر اختصاصی برای ملاتونین وجود ندارد، درمان عمدتاً بر پایه اقدامات حمایتی است:

• توقف فوری مصرف: اولین گام قطع مصرف دارو و ارزیابی زمان سپری شده از آخرین دوز است.
• حمایت‌های تنفسی و قلبی: در صورت بروز خواب‌آلودگی عمیق، پایش علائم حیاتی، حفظ راه هوایی و اطمینان از تهویه مناسب ریوی در اولویت قرار دارد.
• شستشوی معده و زغال فعال: اگر مسمومیت در زمان کوتاهی پس از مصرف (کمتر از ۱ ساعت) شناسایی شود، استفاده از زغال فعال برای کاهش جذب گوارشی در محیط بیمارستانی توصیه می‌شود.
• هیدراتاسیون (مایع‌درمانی): تجویز مایعات وریدی برای حفظ تعادل الکترولیت‌ها و کمک به دفع سریع‌تر متابولیت‌های دارو از طریق کلیه‌ها مفید است.
• مدیریت علامتی: در صورت بروز تپش قلب یا اضطراب شدید ناشی از اوردوز، درمان‌های علامتی تحت نظر پزشک انجام می‌گردد.

توصیه‌های نهایی برای پیشگیری از مسمومیت

• پزشکان باید بر دوزبندی دقیق تأکید کنند، چرا که در مورد ملاتونین، "بیشتر" به معنای "بهتر" نیست و دوزهای پایین معمولاً کارایی بالاتری دارند.
• به بیماران هشدار داده شود که ملاتونین را دور از دسترس کودکان نگهداری کنند، زیرا اوردوز در کودکان به دلیل حساسیت سیستم عصبی آن‌ها می‌تواند با عوارض جدی‌تری همراه باشد.

توصیه های دارویی ملاتونین

توصیه‌های دارویی ویژه بیماران (راهنمای مصرف‌کننده)

بیماران باید برای دریافت بیشترین اثر درمانی و کاهش عوارض، نکات زیر را رعایت کنند:

• زمان‌بندی دقیق مصرف ملاتونین برخلاف داروهای خواب‌آور سنتی، باید دقیقا ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از زمانی که قصد دارید بخوابید مصرف شود. مصرف این دارو در ساعات روز می‌تواند ریتم شبانه‌روزی بدن شما را به هم بریزد و باعث گیجی شود.
• رعایت بهداشت خواب پس از مصرف ملاتونین، از تماشای صفحه نمایش موبایل، تلویزیون و لپ‌تاپ خودداری کنید. نور آبی این وسایل اثر ملاتونین را خنثی می‌کند. محیط اتاق باید کاملا تاریک و آرام باشد تا دارو بهترین عملکرد را داشته باشد.
• پرهیز از فعالیت‌های حساس تا حداقل ۵ ساعت پس از مصرف دارو، از رانندگی، کار با ماشین‌آلات سنگین یا انجام کارهایی که نیاز به هوشیاری کامل دارند خودداری کنید، زیرا خطر خواب‌آلودگی ناگهانی وجود دارد.
• عدم مصرف با غذاهای سنگین بهترین حالت مصرف با معده خالی یا پس از یک میان‌وعده بسیار سبک است. غذاهای پرچرب جذب دارو را به تاخیر می‌اندازند و ممکن است باعث شوند دارو در زمانی که نیاز دارید اثر نکند.
• پرهیز از الکل و کافئین الکل کیفیت خواب را تخریب کرده و تداخل شدیدی با ملاتونین دارد. همچنین کافئین موجود در قهوه و چای اثر این هورمون را از بین می‌برد.
• گزارش عوارض به پزشک در صورت تجربه رویاهای بسیار زنده و کابوس، سردرد مداوم یا احساس افسردگی، حتما پزشک خود را مطلع کنید.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشکان (راهنمای بالینی)

در مدیریت درمانی با ملاتونین، پزشکان باید موارد زیر را در نظر داشته باشند:

• استراتژی دوزبندی حداقلی در تجویز ملاتونین، اصل بر مصرف کمترین دوز موثر است. برخلاف بسیاری از داروها، دوزهای بالاتر ملاتونین لزوما اثربخشی بیشتری ندارند و فقط ریسک عوارض جانبی و اشباع گیرنده‌ها را افزایش می‌دهند. شروع با دوزهای نیم تا ۳ میلی‌گرم توصیه می‌شود.
• ارزیابی منشا بی‌خوابی پزشک باید قبل از تجویز، افتراق بین بی‌خوابی اولیه و ثانویه را مد نظر قرار دهد. ملاتونین عمدتا در اختلالات ریتم شبانه‌روزی و تاخیر در فاز خواب موثر است و ممکن است در بی‌خوابی‌های ناشی از اضطراب شدید یا دردهای مزمن کارایی چندانی نداشته باشد.
• پایش تعاملات هورمونی در کودکان در صورت تجویز برای کودکان (به ویژه در موارد اوتیسم یا بیش‌فعالی)، پایش وضعیت رشد و بلوغ بیمار الزامی است. اگرچه شواهد قطعی کم است، اما به عنوان یک هورمون، پتانسیل تأثیر بر محورهای غددی باید مد نظر باشد.
• تعدیل دوز در سالمندان در بیماران مسن به دلیل کاهش ترشح طبیعی ملاتونین، پاسخ به درمان معمولا مثبت است، اما خطر گیجی و سقوط در شب به دلیل اثرات باقی‌مانده دارو باید سنجیده شود. استفاده از فرمولاسیون‌های با رهش فوری در این افراد ترجیح داده می‌شود.
• مدیریت قطع دارو ملاتونین وابستگی فیزیکی مشابه بنزودیازپین‌ها ایجاد نمی‌کند، اما برای جلوگیری از بازگشت اختلالات خواب، توصیه می‌شود قطع دارو به صورت تدریجی انجام شود تا بدن فرصت بازگشت به تولید داخلی را داشته باشد.
• توجه به بیماری‌های خودایمنی به دلیل خاصیت تقویت‌کنندگی سیستم ایمنی توسط ملاتونین، در بیماران مبتلا به بیماری‌های خودایمنی یا کسانی که تحت درمان با داروهای سرکوب‌کننده ایمنی هستند، باید با احتیاط فراوان و پایش علائم التهابی تجویز صورت گیرد.

خلاصه مراقبت‌های حرفه‌ای

پزشکان باید به بیماران یادآوری کنند که ملاتونین یک "قرص خواب" معمولی نیست، بلکه یک تنظیم‌کننده ساعت بیولوژیک است. موفقیت درمان بیش از آنکه به دوز دارو بستگی داشته باشد، به زمان‌بندی صحیح مصرف و اصلاح سبک زندگی بیمار وابسته است.