ایودیکسانول چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف ایودیکسانول

این دارو یک ماده حاجب یددار، غیرفیزولوژیک و غیر یونی است که به دلیل خاصیت ایزواسمولار (هم‌فشار با خون) بودن، در میان مواد حاجب رادیولوژی جایگاه ویژه‌ای دارد.

موارد مصرف تایید شده ایودیکسانول
این موارد بر اساس تاییدیه‌های مراجع نظارتی بین‌المللی برای تصویربرداری‌های تشخیصی است:

آنژیوگرافی عروق کرونر و مداخلات قلبی

• ایودیکسانول به طور گسترده در آنژیوگرافی عروق کرونر، ونتریکولوگرافی چپ و مداخلات عروقی زیرپوستی استفاده می‌شود. به دلیل ایزواسمولار بودن نسبت به خون، این دارو در مقایسه با مواد حاجب با اسمولالیته بالا، تداخل کمتری با عملکرد الکتروفیزیولوژیک قلب دارد و خطر بروز آریتمی یا درد قفسه سینه حین تزریق را کاهش می‌دهد.

آنژیوگرافی عروقی محیطی و مغزی

• این دارو برای تصویربرداری از عروق مغزی، عروق احشایی و عروق محیطی تایید شده است. در آنژیوگرافی مغزی، پایداری سد خونی-مغزی را بهتر حفظ کرده و عوارض عصبی کمتری ایجاد می‌کند. همچنین در عروق محیطی، درد ناشی از تزریق که در مواد حاجب قدیمی شایع بود، در ایودیکسانول به حداقل رسیده است.

سی‌تی اسکن تقویت‌شده با ماده حاجب

• ایودیکسانول در سی‌تی اسکن بدن (سر، تنه و اندام‌ها) برای بهبود کنتراست تصاویر و تشخیص دقیق‌تر ضایعات عروقی و تومورها استفاده می‌شود. این دارو به ویژه در پروتکل‌های تصویربرداری از شکم و قفسه سینه کاربرد فراوانی دارد.

اوروگرافی دفعی (تصویربرداری از سیستم ادراری)

• برای تجسم ساختار کلیه‌ها، حالب‌ها و مثانه، ایودیکسانول به صورت وریدی تزریق می‌شود. این دارو اطلاعات دقیقی از عملکرد دفعی و ناهنجاری‌های ساختاری سیستم ادراری ارائه می‌دهد.

موارد مصرف خارج برچسب ایودیکسانول
پزشکان در شرایط خاص بالینی و بر اساس مطالعات مکمل، از این دارو در موارد زیر نیز استفاده می‌کنند:

تصویربرداری در بیماران با نارسایی کلیوی (محافظت کلیوی)

• اگرچه بسیاری از مواد حاجب برای کلیه سمی هستند، ایودیکسانول به دلیل ایزواسمولار بودن، در بسیاری از مراکز درمانی به عنوان انتخاب اول "خارج از برچسب رسمی اما مبتنی بر شواهد" برای بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه یا بیماران دیابتی که در معرض خطر بالای آسیب کلیوی ناشی از ماده حاجب هستند، استفاده می‌شود. مطالعات نشان می‌دهند که خطر بروز آسیب حاد کلیوی با این دارو در مقایسه با مواد حاجب کم‌اسمولار کمتر است.

تصویربرداری از فضاهای مفصلی (آرتروگرافی)

• در برخی موارد تخصصی ارتوپدی، ایودیکسانول برای تزریق مستقیم داخل مفصل جهت تشخیص پارگی‌های تاندونی یا ضایعات غضروفی در ام‌آرآی یا سی‌تی اسکن مفصل استفاده می‌شود. ایزواسمولار بودن آن باعث می‌شود تحریک بافت‌های مفصلی و تجمع مایع پس از تزریق کمتر باشد.

هیستروسالپنگوگرافی (تصویربرداری از رحم و لوله‌ها)

• در بررسی‌های ناباروری، ایودیکسانول گاهی برای بررسی باز بودن لوله‌های فالوپ رحم استفاده می‌شود. تحمل‌پذیری بهتر مخاط رحم نسبت به این ماده حاجب، درد و واکنش‌های التهابی حین پروسه را کاهش می‌دهد.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی پزشکان

• آمادگی بیمار: با وجود سمیت کمتر کلیوی، هیدراتاسیون (آب‌رسانی) مناسب بیمار پیش و پس از تزریق ایودیکسانول همچنان استاندارد طلایی برای پیشگیری از آسیب کلیوی است.
• واکنش‌های حساسیتی: مانند تمام مواد حاجب حاوی ید، خطر واکنش‌های آلرژیک (از کهیر ساده تا شوک آنافیلاکسی) وجود دارد. سابقه حساسیت به ید باید به دقت بررسی شود.
• تداخل با داروی متفورمین: در بیماران دیابتی که متفورمین مصرف می‌کنند، به دلیل خطر بروز اسیدوز لاکتیک در صورت افت عملکرد کلیه، مصرف متفورمین باید معمولاً 48 ساعت پس از تزریق ماده حاجب و پس از اطمینان از سلامت عملکرد کلیه متوقف شود.
• دوزبندی اختصاصی: مقدار تزریق باید بر پایه وزن بیمار، نوع دستگاه تصویربرداری و ناحیه مورد بررسی به دقت محاسبه شود تا کمترین دوز موثر استفاده گردد.

مکانیسم اثر ایودیکسانول

ایودیکسانول یک ماده حاجب اشعه ایکس است که ویژگی‌های ساختاری آن باعث تمایز عملکردی آن در مقایسه با سایر مواد حاجب می‌شود:

افزایش جذب اشعه ایکس

• مکانیسم اصلی این دارو بر پایه حضور اتم‌های ید در ساختار مولکولی آن است. اتم‌های ید دارای عدد اتمی بالا هستند و به همین دلیل به خوبی اشعه ایکس را جذب می‌کنند. هنگامی که این ماده در رگ‌ها یا فضاهای بدن جریان می‌یابد، تفاوت چگالی بین بافت‌های نرم و عروق ایجاد کرده و باعث شفافیت و وضوح تصویر در رادیوگرافی و سی‌تی اسکن می‌شود.

خاصیت ایزواسمولار (هم‌فشار با خون)

• ایودیکسانول یک دیمر غیر یونی است، به این معنی که در هر مولکول شش اتم ید دارد اما در محلول به ذرات باردار تبدیل نمی‌شود. ویژگی منحصر به فرد آن این است که فشار اسمزی محلول آن با فشار اسمزی خون و مایعات بدن برابر است. این موضوع باعث می‌شود که جابه‌جایی مایعات بین سلول‌ها و رگ‌ها به حداقل برسد که نتیجه آن کاهش درد حین تزریق، حفظ ثبات گلبول‌های قرمز و کاهش آسیب به دیواره داخلی رگ‌ها است.

پایداری شیمیایی و عدم یونیزاسیون

• به دلیل غیر یونی بودن، این دارو تداخل کمتری با فعالیت‌های الکتریکی قلب و سیستم عصبی دارد. این ویژگی خطر بروز آریتمی‌های قلبی و واکنش‌های شدید ناشی از عدم تعادل الکترولیتی را به شدت کاهش می‌دهد.

فارماکوکینتیک ایودیکسانول

توزیع در بدن

• ایودیکسانول پس از تزریق به سرعت در فضای خارج سلولی توزیع می‌شود اما وارد سلول‌ها نمی‌شود. این دارو به میزان بسیار ناچیزی (کمتر از 2 درصد) به پروتئین‌های پلاسما متصل می‌شود. همچنین در افراد با سد خونی-مغزی سالم، این ماده به سیستم عصبی مرکزی نفوذ نمی‌کند، مگر در مواردی که این سد بر اثر بیماری یا التهاب آسیب دیده باشد.

متابولیسم

• یکی از ویژگی‌های مهم بالینی ایودیکسانول این است که در بدن تحت هیچ‌گونه متابولیسم یا تغییر شیمیایی قرار نمی‌گیرد. دارو به همان صورتی که وارد شده، بدون تغییر باقی می‌ماند تا دفع شود. این امر باعث می‌شود که فشار متابولیک اضافی بر کبد وارد نشود.

دفع و نیمه‌عمر

• دفع این دارو تقریباً به طور کامل (بیش از 97 درصد) از طریق کلیه‌ها و به روش فیلتراسیون گلومرولی انجام می‌شود. در بیمارانی که عملکرد کلیوی طبیعی دارند، نیمه‌عمر دفع دارو حدود 2 ساعت است. بخش بسیار ناچیزی (کمتر از 1 درصد) ممکن است از طریق صفرا و مدفوع دفع شود.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی پزشکان

• تعدیل دوز در نارسایی کلیوی: در بیمارانی که دچار کاهش عملکرد کلیه هستند، نیمه‌عمر دفع دارو به شدت افزایش می‌یابد (ممکن است به 20 ساعت یا بیشتر برسد). در این بیماران، خطر آسیب حاد کلیوی ناشی از ماده حاجب افزایش یافته و نیاز به آب‌رسانی دقیق پیش و پس از تصویربرداری است.
• تجمع در بیماران دیالیزی: ایودیکسانول به خوبی از طریق همودیالیز از بدن خارج می‌شود. در بیماران تحت دیالیز، هماهنگی زمان تصویربرداری با جلسه دیالیز برای خروج سریع‌تر ماده حاجب از خون توصیه می‌شود.
• اهمیت هیدراتاسیون: اگرچه ایودیکسانول نسبت به مواد حاجب قدیمی برای کلیه کم‌خطرتر است، اما همچنان تامین مایعات کافی برای بیمار جهت تسهیل دفع سریع و کاهش غلظت دارو در لوله‌های کلیوی، استاندارد طلایی مراقبت است.

منع مصرف ایودیکسانول

موارد منع مصرف ایودیکسانول در بیماری‌ها
استفاده از ایودیکسانول در برخی شرایط بالینی نیازمند احتیاط شدید است یا به طور کلی منع شده است:

حساسیت مفرط به ترکیبات یددار

• منع مصرف مطلق این دارو در بیمارانی است که سابقه واکنش‌های حساسیتی شدید و فوری به ایودیکسانول یا سایر مواد حاجب دارای ید دارند. واکنش‌های آنافیلاکتیک به دلیل ساختار مولکولی مواد حاجب می‌تواند به سرعت منجر به کلاپس قلبی-عروقی شود.

اختلالات شدید غده تیروئید

• در بیمارانی که دچار پرکاری تیروئید آشکار هستند، تزریق مواد حاجب یددار می‌تواند منجر به بروز بحران تیروئیدی یا طوفان تیروئیدی شود. ید موجود در دارو می‌تواند تولید هورمون‌های تیروئید را به طور ناگهانی افزایش دهد. همچنین در بیمارانی که قرار است تحت درمان یا اسکن با ید رادیواکتیو قرار بگیرند، مصرف ایودیکسانول به دلیل اشباع کردن غده تیروئید، مانع از جذب ید رادیواکتیو درمانی می‌شود.

نارسایی حاد و مزمن کلیوی

• اگرچه ایودیکسانول به دلیل ایزواسمولار بودن خطر کمتری نسبت به سایر مواد حاجب دارد، اما در بیماران با نارسایی شدید کلیه، دفع دارو مختل شده و خطر آسیب حاد کلیوی ناشی از ماده حاجب افزایش می‌یابد. در بیماران مبتلا به کم‌آبی شدید بدن، خطر سمیت کلیوی دوچندان می‌شود.

فئوکروموسیتوم

• در بیماران مبتلا به تومور غده فوق کلیوی، تزریق داخل عروقی مواد حاجب ممکن است باعث آزاد شدن ناگهانی کاتکول‌آمین‌ها و بروز بحران افزایش فشار خون شدید شود. در صورت ضرورت تصویربرداری، پیش‌درمان با مسدودکننده‌های گیرنده آلفا و بتا الزامی است.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

دوران بارداری

ایودیکسانول در رده‌بندی بارداری در گروه بی قرار دارد. مطالعات حیوانی شواهدی از آسیب به جنین نشان نداده‌اند، اما مطالعات کنترل‌شده کافی در زنان باردار وجود ندارد.

• عبور از جفت: مواد حاجب از جفت عبور کرده و وارد گردش خون جنین می‌شوند.
• عملکرد تیروئید جنین: قرار گرفتن جنین در معرض دوزهای بالای ید ممکن است باعث مهار موقت فعالیت غده تیروئید نوزاد پس از تولد شود. بنابراین، تصویربرداری با ایودیکسانول در دوران بارداری تنها در صورتی انجام می‌شود که مزایای تشخیصی آن به طور قطع بر خطرات احتمالی برای جنین برتری داشته باشد.

دوران شیردهی

• مقدار بسیار ناچیزی از ایودیکسانول در شیر مادر ترشح می‌شود. همچنین جذب این ماده از دستگاه گوارش نوزاد بسیار محدود است. مراجع بین‌المللی رادیولوژی معتقدند که شیردهی بلافاصله پس از تزریق ایودیکسانول ایمن است. با این حال، اگر مادر یا پزشک نگران باشند، می‌توان شیردهی را به مدت 24 ساعت متوقف کرد و شیر دوشیده شده در این بازه را دور ریخت.

موارد منع مصرف در کودکان

ایمنی و محدودیت‌های سنی

استفاده از ایودیکسانول در کودکان و نوزادان برای آنژیوگرافی، تصویربرداری عروق قلبی و سی‌تی اسکن تایید شده است. با این حال، ملاحظات زیر ضروری است:

• نوزادان نارس: به دلیل تکامل نیافتن کامل عملکرد کلیه در نوزادان نارس و نوزادان با وزن بسیار کم، خطر تجمع دارو و سمیت کلیوی بسیار بالا است.
• پایش تیروئید: در نوزادان (به ویژه نوزادان زیر یک ماه) که تحت معرض مواد حاجب یددار قرار گرفته‌اند، پایش سطح هورمون‌های تیروئید در هفته‌های اول پس از تزریق توصیه می‌شود، زیرا خطر بروز کم‌کاری تیروئید گذرا وجود دارد.
• دوزبندی دقیق: به دلیل حجم خون کمتر در کودکان، دوز دارو باید دقیقاً بر اساس وزن و وضعیت هیدراتاسیون کودک محاسبه شود تا از بار اضافی بر سیستم گردش خون جلوگیری شود.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی پزشکان

• تداخل با متفورمین: در بیماران دیابتی با عملکرد کلیوی ضعیف، مصرف متفورمین باید در زمان تزریق ایودیکسانول متوقف شده و تا 48 ساعت بعد، پس از تایید سلامت کلیه، از سر گرفته شود.
• بیماری کم‌خونی داسی‌شکل: مواد حاجب ممکن است باعث داسی‌شکل شدن گلبول‌های قرمز در افراد مستعد شوند، لذا هیدراتاسیون کافی در این بیماران حیاتی است.

عوارض جانبی ایودیکسانول

عوارض جانبی شایع (شیوع بین 1 تا 10 درصد)
این عوارض بیشترین فراوانی را در میان بیماران دریافت‌کننده ایودیکسانول دارند و معمولاً گذرا هستند:

• احساس گرما یا درد موضعی: این مورد در حدود 1 تا 4 درصد بیماران گزارش شده است. اگرچه ایودیکسانول به دلیل ایزواسمولار بودن درد بسیار کمتری ایجاد می‌کند، اما همچنان حس گرمای عمومی پس از تزریق وریدی شایع است.
• اختلال در حس چشایی: احساس طعم فلزی در دهان بلافاصله پس از تزریق در حدود 3 درصد موارد مشاهده می‌شود.
• تهوع: این عارضه گوارشی در حدود 2 درصد از مصرف‌کنندگان گزارش شده است.
• سردرد: در حدود 2 درصد از بیماران پس از انجام پروسه‌های تصویربرداری دیده می‌شود.
• بثورات پوستی و کهیر: واکنش‌های پوستی خفیف در حدود 1 تا 2 درصد موارد رخ می‌دهد.

عوارض جانبی با شیوع کم (کمتر از 1 درصد)
این عوارض در مطالعات بالینی با فراوانی بسیار پایین مشاهده شده‌اند اما آگاهی پزشک از آن‌ها برای پایش بیمار ضروری است:

عوارض سیستم عصبی

• سرگیجه و عدم تعادل: در حدود 0.5 درصد موارد گزارش شده است.
• اختلالات بینایی گذرا: در کمتر از 0.3 درصد بیماران دیده می‌شود.
• تشنج: بسیار نادر بوده و معمولاً در بیمارانی با سابقه اختلال سد خونی مغزی رخ می‌دهد (کمتر از 0.1 درصد).

عوارض قلبی و عروقی

• تغییر در ضربان قلب: شامل افزایش یا کاهش ضربان قلب که در حدود 0.5 درصد موارد رخ می‌دهد.
• کاهش فشار خون: در حدود 0.2 درصد بیماران مشاهده شده است.
• آریتمی‌های قلبی: در مداخلات قلبی با این دارو، احتمال بروز آریتمی کمتر از 0.1 درصد است.

عوارض گوارشی و سیستمیک

• استفراغ: در حدود 0.7 درصد موارد گزارش شده است.
• لرز و تب: در حدود 0.4 درصد بیماران دیده می‌شود.
• درد شکمی: در کمتر از 0.3 درصد موارد مشاهده شده است.

عوارض جانبی نادر و جدی (درصد نامشخص یا بسیار ناچیز)
این موارد به قدری نادر هستند که درصد دقیق آن‌ها در مطالعات وسیع به سختی تعیین می‌شود اما اهمیت حیاتی دارند:

• آسیب حاد کلیوی ناشی از ماده حاجب: اگرچه ایودیکسانول برای کلیه ایمن‌تر است، اما در بیماران پرخطر (دیابتی یا نارسایی کلیوی) پتانسیل آسیب وجود دارد.
• شوک آنافیلاکسی: واکنش‌های حساسیتی شدید که نیاز به مداخله فوری پزشکی دارند.
• تغییرات عملکرد تیروئید: به ویژه در نوزادان یا بیماران مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای تیروئید.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی پزشکان

• پایش واکنش‌های تاخیری: پزشک باید به بیمار اطلاع دهد که برخی واکنش‌های پوستی ممکن است 30 دقیقه تا 7 روز پس از تزریق ظاهر شوند.
• مدیریت تهوع: در بیماران با سابقه تهوع شدید به مواد حاجب، استفاده از پیش‌داروهای ضد استفراغ یا اطمینان از ناشتا بودن کوتاه مدت می‌تواند مفید باشد.
• اهمیت هیدراتاسیون: تامین آب کافی برای بدن بیمار موثرترین راه برای کاهش احتمال بروز عوارض کلیوی و سیستمیک در تمام گروه‌های سنی است.

تداخلات دارویی ایودیکسانول

تداخلات دارویی ایودیکسانول
مدیریت تداخلات در این ماده حاجب ایزواسمولار برای پیشگیری از نارسایی حاد کلیوی و واکنش‌های سیستمیک بسیار حیاتی است:

تداخل با داروهای ضد دیابت

• متفورمین: مهم‌ترین تداخل بالینی مربوط به متفورمین است. در صورت بروز نارسایی کلیوی ناشی از ماده حاجب، متفورمین در بدن تجمع یافته و منجر به اسیدوز لاکتیک کشنده می‌شود. در بیماران با عملکرد کلیوی ضعیف، متفورمین باید در زمان تصویربرداری قطع شده و ۴۸ ساعت بعد، تنها پس از تایید سلامت عملکرد کلیه، دوباره شروع شود.

تداخل با داروهای فشار خون و قلبی

• مسدودکننده‌های بتا (مانند آتنولول یا متوپرولول): این داروها می‌توانند آستانه واکنش‌های حساسیتی را کاهش دهند و در صورت بروز شوک آنافیلاکسی، پاسخ بدن به اپی‌نفرین را مختل کنند. همچنین خطر افت فشار خون شدید در حین تزریق افزایش می‌یابد.
• مهارکننده‌های آنزیم مبدل آنژیوتانسین (مانند انالاپریل یا کاپتوپریل): مصرف همزمان این داروها با ماده حاجب می‌تواند خطر بروز آسیب حاد کلیوی را افزایش دهد.

تداخل با داروهای سمی برای کلیه

• داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (مانند ایبوپروفن یا دیکلوفناک): مصرف این داروها همزمان با ایودیکسانول، تنگی عروق کلیوی را تشدید کرده و احتمال نارسایی کلیه ناشی از ماده حاجب را به شدت بالا می‌برد.
• آنتی‌بیوتیک‌های آمینوگلیکوزیدی (مانند جنتامایسین): به دلیل سمیت کلیوی ذاتی، باید بین مصرف این آنتی‌بیوتیک‌ها و تزریق ماده حاجب فاصله زمانی مناسب رعایت شود.

تداخل با داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی

• اینترلوکین-۲: بیمارانی که سابقه دریافت اینترلوکین داشته‌اند، ممکن است واکنش‌های حساسیت تاخیری شدیدتری (مانند قرمزی پوست، تب و علائم مشابه آنفولانزا) را پس از تزریق ایودیکسانول تجربه کنند.

تداخل با غذا و مواد خوراکی
ارتباط این ماده حاجب با رژیم غذایی عمدتاً بر پایه ایمنی بیمار در زمان تصویربرداری است:

وضعیت ناشتا بودن

• اگرچه ایودیکسانول به صورت وریدی یا داخل شریانی تزریق می‌شود، اما به دلیل احتمال بروز تهوع و استفراغ ناشی از دارو، توصیه می‌شود بیمار ۲ تا ۴ ساعت پیش از پروسه از مصرف مواد غذایی سنگین خودداری کند تا خطر ورود محتویات معده به ریه در صورت واکنش شدید کاهش یابد.

هیدراتاسیون (آب‌رسانی)

• برخلاف بسیاری از داروها، مصرف فراوان آب پیش و پس از تزریق ایودیکسانول یک تداخل مثبت ضروری است. کم‌آبی بدن خطر رسوب ماده حاجب در لوله‌های کلیوی و تخریب آن‌ها را به شدت افزایش می‌دهد.

تداخل در آزمایشات آزمایشگاهی
ایودیکسانول به دلیل ساختار یددار و حضور در گردش خون، می‌تواند نتایج برخی تست‌ها را مخدوش کند:

آزمایش‌های عملکرد تیروئید

• ید موجود در ایودیکسانول توسط غده تیروئید جذب می‌شود. این امر باعث می‌شود نتایج آزمایش‌های جذب ید رادیواکتیو تا حداقل ۲ هفته (و گاهی بیشتر) پس از تصویربرداری غیرقابل اعتماد باشد. همچنین ممکن است تغییرات موقتی در سطوح هورمون‌های تحریک‌کننده تیروئید ایجاد شود.

آزمایش‌های ادراری

• حضور ماده حاجب در ادرار می‌تواند بر نتایج آزمایش‌های شیمیایی ادرار نظیر سنجش پروتئین، بیلی‌روبین و مس تاثیر بگذارد. توصیه می‌شود آزمایش‌های ادراری دقیق حداقل ۲۴ ساعت پس از دفع کامل ماده حاجب انجام شوند.

آزمایش‌های خون

• ایودیکسانول ممکن است در سنجش‌های نوری خون تداخل ایجاد کرده و باعث تغییر کاذب در نتایج آهن سرم، مس و میزان اتصال پروتئینی برخی داروها شود. همچنین تاثیر مختصری بر زمان انعقاد خون در آزمایش‌های تخصصی هماتولوژی دارد.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی پزشکان

• بررسی سطح کراتینین: پیش از تزریق، حتماً سطح کراتینین خون بیمار را برای تخمین میزان فیلتراسیون کلیوی بررسی کنید.
• فاصله‌گذاری در دیابت: پروتکل قطع و وصل مجدد متفورمین را به طور دقیق به بیمار آموزش دهید.
• آمادگی برای حساسیت: همواره کیت احیا و اپی‌نفرین را در دسترس داشته باشید، به ویژه برای بیمارانی که داروهای قلبی مصرف می‌کنند.

هشدار ها ایودیکسانول

هشدارها و احتیاط‌های جامع بالینی
پزشکان و تیم‌های رادیولوژی باید پیش از تزریق ایودیکسانول به هشدارهای زیر توجه ویژه داشته باشند تا خطرات احتمالی به حداقل برسد:

آسیب حاد کلیوی ناشی از ماده حاجب

• حتی با وجود اینکه ایودیکسانول یک ماده ایزواسمولار است، خطر آسیب به کلیه‌ها همچنان وجود دارد. این خطر در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی، دیابت شیرین، کم‌آبی بدن، نارسایی قلبی پیشرفته و افرادی که دوزهای بالایی از ماده حاجب دریافت می‌کنند، به مراتب بیشتر است. تامین آب کافی برای بدن بیمار پیش و پس از انجام تصویربرداری، موثرترین راه برای کاهش این خطر است.

واکنش‌های حساسیتی شدید و آنافیلاکسی

• واکنش‌های جدی و کشنده ممکن است بدون سابقه قبلی رخ دهند. اکثر واکنش‌های شدید در عرض پانزده دقیقه اول پس از تزریق ظاهر می‌شوند. مراکز تصویربرداری باید به تجهیزات کامل احیا و داروهایی نظیر اپی‌نفرین و کورتون‌ها مجهز باشند. همچنین باید توجه داشت که بیماران مبتلا به آسم یا آلرژی‌های غذایی در معرض خطر بیشتری قرار دارند.

واکنش‌های پوستی تاخیری

• برخی از بیماران ممکن است ساعت‌ها یا حتی روزها پس از تزریق دچار راش‌های پوستی، خارش یا قرمزی شوند. این واکنش‌ها معمولاً خودبه‌خود بهبود می‌یابند، اما پزشک باید بیمار را نسبت به احتمال بروز آن‌ها آگاه سازد.

طوفان تیروئیدی و اختلالات هورمونی

• در بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید یا افرادی که دارای گره‌های تیروئیدی خودکار هستند، بار زیاد ید ناشی از ایودیکسانول می‌تواند منجر به بحران تیروئیدی شود. همچنین در نوزادان، به ویژه نوزادان نارس، پایش عملکرد تیروئید پس از مواجهه با دارو الزامی است تا از کم‌کاری موقت تیروئید جلوگیری شود.

خطرات عروقی و تشنج

• تزریق داخل شریانی می‌تواند منجر به اسپاسم عروق، ایجاد لخته یا حتی پدیده انسداد عروقی شود. در صورت ورود ماده حاجب به سیستم عصبی مرکزی (به دلیل اختلال در سد خونی مغزی)، خطر بروز تشنج و اختلالات عصبی گذرا وجود دارد.

مسمومیت (اوردوز) ایودیکسانول و پروتکل درمان
اوردوز با مواد حاجب معمولاً در اثر تزریق دوزهای بسیار بالا در فواصل زمانی کوتاه یا در بیماران با نارسایی شدید کلیوی رخ می‌دهد.

تظاهرات بالینی مسمومیت 

علائم اصلی اوردوز ناشی از بار اضافی مایعات و اثرات مستقیم شیمیایی ید بر ارگان‌هاست که شامل موارد زیر می‌شود:

• نارسایی حاد کلیوی و توقف تولید ادرار.
• اختلالات شدید الکترولیتی و اسیدوز متابولیک.
• ادم ریوی و تنگی نفس شدید ناشی از افزایش حجم خون.
• تشنج، گیجی و کما در صورت تاثیر بر سیستم عصبی.
• ایست قلبی یا آریتمی‌های کشنده در دوزهای بسیار سمی.

پروتکل مدیریت و درمان اورژانسی

از آنجا که هیچ پادزهر اختصاصی برای مواد حاجب وجود ندارد، درمان بر پایه حمایت از ارگان‌های حیاتی استوار است:

• حفظ ثبات همودینامیک: پایش مداوم فشار خون، ضربان قلب و اکسیژن خون. تجویز مایعات وریدی یا داروهای ادرارآور بر اساس وضعیت قلبی و ریوی بیمار.
• درمان نارسایی تنفسی: اکسیژن‌رسانی و در صورت لزوم استفاده از دستگاه کمک‌تنفسی برای مدیریت ادم ریه.
• اصلاح الکترولیت‌ها: پایش دقیق سطوح سدیم، پتاسیم و کلسیم و اصلاح آن‌ها در صورت بروز عدم تعادل.
• همودیالیز: ایودیکسانول به خوبی از طریق دیالیز از خون خارج می‌شود. در موارد اوردوز شدید یا در بیماران با نارسایی کلیوی که دارو در بدن آن‌ها تجمع یافته است، انجام سریع همودیالیز برای خروج ماده حاجب و جلوگیری از آسیب بیشتر الزامی است.
• کنترل تشنج: استفاده از داروهای ضد تشنج در صورت بروز علائم عصبی.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی پزشکان

• فاصله‌گذاری بین تزریق‌ها: در صورت نیاز به تکرار تصویربرداری با ماده حاجب، توصیه می‌شود حداقل چهل و هشت ساعت بین دو مرحله فاصله باشد تا کلیه‌ها فرصت دفع مرحله اول را داشته باشند.
• بررسی لیست داروها: پیش از تزریق، مصرف داروهای سمی برای کلیه (مانند برخی ضد التهاب‌ها) باید متوقف شود تا خطر آسیب کلیوی کاهش یابد.

توصیه های دارویی ایودیکسانول

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت ایودیکسانول در محیط‌های بیمارستانی و مراکز تصویربرداری نیازمند رعایت پروتکل‌های ایمنی زیر است:

ارزیابی پیش‌نیازهای کلیوی

• پزشک باید پیش از تزریق، سطح کراتینین خون بیمار را بررسی کرده و میزان فیلتراسیون گلومرولی را تخمین بزند. در بیمارانی که این میزان کمتر از ۳۰ میلی‌لیتر در دقیقه است، خطر آسیب حاد کلیوی ناشی از ماده حاجب بسیار جدی است و باید روش‌های جایگزین تصویربرداری بررسی شود.

پروتکل هیدراتاسیون (آب‌رسانی)

• استاندارد طلایی برای کاهش سمیت کلیوی، آب‌رسانی وریدی با نرمال سالین یا بی‌کربنات سدیم است. این پروسه باید معمولاً از ۶ تا ۱۲ ساعت قبل از تزریق شروع شده و تا ۶ ساعت پس از آن ادامه یابد. این کار باعث رقیق شدن ماده حاجب در لوله‌های کلیوی و تسریع دفع آن می‌شود.

مدیریت داروهای همزمان

• پزشک باید دستور قطع موقت داروهای سمی برای کلیه مانند داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی و ادرارآورها را صادر کند. همچنین در مورد بیماران دیابتی مصرف‌کننده متفورمین، دستور قطع دارو در زمان تزریق و شروع مجدد آن ۴۸ ساعت بعد (پس از تایید سلامت کلیه) الزامی است.

آمادگی برای واکنش‌های آنافیلاکتیک

• با وجود سمیت کمتر ایودیکسانول، تیم پزشکی باید همیشه آماده مدیریت واکنش‌های حساسیتی باشد. کیت احیا شامل اپی‌نفرین، کورتون‌های وریدی و آنتی‌هستامین‌ها باید در اتاق تصویربرداری در دسترس باشد.

توصیه‌های دارویی بیمار
ارائه اطلاعات صحیح به بیمار نقش کلیدی در کاهش اضطراب و پیشگیری از عوارض دارد:

آمادگی پیش از آزمون

• به بیمار توصیه کنید که حدود ۳ ساعت قبل از تصویربرداری از خوردن غذاهای سنگین خودداری کند، اما مصرف مایعات شفاف (مانند آب) را افزایش دهد. به بیمار توضیح دهید که هیدراته بودن بدن بهترین راه برای محافظت از کلیه‌های اوست.

توضیح احساسات حین تزریق

• به بیمار اطلاع دهید که ممکن است بلافاصله پس از تزریق احساس گرمای ناگهانی، طعم فلزی در دهان یا حسی شبیه به دفع ادرار داشته باشد. تاکید کنید که این احساسات کاملاً طبیعی هستند و معمولاً در عرض کمتر از یک دقیقه برطرف می‌شوند.

مراقبت‌های پس از تصویربرداری

• بیمار باید تشویق شود که در ۲۴ ساعت پس از آزمون، حداقل ۸ تا ۱۰ لیوان آب بنوشد تا ماده حاجب سریع‌تر از بدن دفع شود. این کار به ویژه در افراد مسن و بیماران دیابتی حیاتی است.

گزارش واکنش‌های تاخیری

• به بیمار آموزش دهید که در صورت بروز علائمی نظیر خارش، کهیر، تنگی نفس یا ورم کردن صورت و گلو، حتی اگر چندین ساعت از ترخیص او گذشته باشد، فوراً به اورژانس مراجعه کند. برخی واکنش‌های حساسیت به مواد حاجب یددار می‌توانند با تاخیر ظاهر شوند.

نکته در مورد مادران شیرده

• به مادران شیرده اطمینان دهید که مقدار بسیار ناچیزی از دارو وارد شیر می‌شود و قطع شیردهی معمولاً لازم نیست، اما اگر نگران هستند می‌توانند تا ۲۴ ساعت پس از تزریق از شیر دوشیده شده قبلی استفاده کنند.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی

• گرم کردن دارو: پیش از تزریق، دمای ایودیکسانول را به دمای بدن (۳۷ درجه سانتی‌گراد) برسانید؛ این کار باعث کاهش غلظت (ویسکوزیته) دارو و تحمل بهتر بیمار می‌شود.
• پایش تیروئید: در نوزادان و بیماران با سابقه بیماری‌های تیروئید، پایش سطح هورمون‌ها در هفته‌های اول پس از تزریق توصیه می‌شود.